नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

१८२ नलचम्पूः। 'सकलविषयवृत्तीर्मुद्रयन्निन्द्रियाणां हृदि विदधदवस्थां कांचिदुन्मादिनीं च। ध्वनिरनुगतवीणाक्विक्कणः कोमलोऽयं जयति मदनबाणः पञ्चमः पञ्चमस्य ॥ ४४ ॥ अपिच। प्रियविरहविषादस्यौषधं प्रोषितानां विविधविधुरचिन्ताश्रान्तिविश्रान्तिहेतुः। अयममृततरङ्गः कर्णयोः केन सृष्टो मधुररसनिधानं निःस्वनः पञ्चमस्य ॥ ४५ ॥ अपिच। अयं हि प्रथमो रागः समस्तजनरञ्जने। यस्य नास्ति द्वितीयोऽपि स कथं पञ्चमोऽभवत्' ॥ ४६ ॥ इति विविधमुदञ्चत्पञ्चमोद्गारगर्भं पठति मधुरकण्ठे धाम्नि वैतालिकेऽस्मिन्। अपहरति च चित्तं किंनरद्वन्द्वगीते सुखमय इव निद्रानिःस्पृहो लोक आसीत् ॥ ४७ ॥ एवमनवरतमारोहावरोहमूर्च्छनाभङ्गितरङ्गिते गीतामृतस्रोतसि नि- मग्नमनसि कठोरितोत्कण्ठे रणरणकारम्भभाजि राजनि 'रजनि, किं न विरमसि। दिवस, किं नाविर्भवसि । अध्वन्, किं न स्तोकत- र्ब्रजसि। कुण्डिननगर, किं न नेदीयो भवसि। श्रम, किमन्तरायोऽसि। विधे, किमुत्क्षिप्य न मां तत्र नयसि' इत्यनेकधा चिन्तयति स किंनरयुवा प्रक्रमोचितश्लेषमिदमवादीत् ॥ सकलेति ॥ पञ्चमस्य रागस्य ध्वनिर्जयति। कथंभूतः। पञ्चमः पञ्चानां पू- रणो मदनबाणः ॥ ४४ ॥ प्रियेति ॥ अत्र पञ्चमस्येत्याख्या। न तु पञ्चानां पूरणस्येति व्युत्पत्त्यर्थः ॥ ४५ ॥ अयमिति ॥ प्रथमः प्रधानभूत आद्यश्च । द्वितीयः समानो द्वयोः पूरणश्च । स कथं पञ्चानां च पूरणोऽथ च पञ्चम इति संज्ञा ॥ ४६ ॥ इतीति ॥ परब्रह्मालोकनसमयसमुल्लासितसान्द्रानन्दमय इव । रसस्य हि तलं परब्रह्मास्वादसोदरलं पूर्वाचार्यैर्व्यवार्यत । सुखमय इव निद्रानिमीलित इवे- त्युभयत्रापीवशब्दो योज्यः । अथवा सुखमयः सन्निद्रानिमीलित इवेतीवशब्धो भिन्नक्रमे ॥ ४७ ॥ १ 'कृत'. २ 'स्य'. ३ 'मार्गे'. ४ 'यासि'. ५ 'असि'.