नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

४८ नलचम्पूः । अपिच । बाणकरवीरदमनकशतपत्रकबन्धुजीववसुजाते । नृप विविधविटपरूपस्तथापि विटपः कथं नासि ॥ १७॥ राजा तु तदाकर्ण्य सविस्मयम् 'अहो अस्य धैर्य मनुष्यसंनिधौ, आश्चर्य रूपे, माधुर्यं वाचि, प्राचुर्यं प्रज्ञायाम्, औदार्यमर्थे, गाम्भीर्यं वर्णव्यक्तौ । प्रायेणाहारमैथुननिद्राभयभ्रमणमात्रविवेकासु कथं प्राग- लभ्यमेतत्पक्षिजातिषु । तदेष विहंगव्यञ्जनः कोऽपि कामचारी भवि- ष्याति । सर्वथा मनसापि नावज्ञेयाः केऽपि प्राणिनः । यतः कर्मतः कामतः शापतः संछन्नरूपाण्यपि भ्रमन्ति विविधाश्चर्यभाञ्जि भूतानि' इति चिन्तयन्नुचितज्ञस्तमीषद्विकसितसिन्दुवारमञ्जरीभिरिव कुन्दका- न्तदन्तदीप्तिभिरर्चयन्स्वागतमपृच्छत् ॥ क ॥ असावपि प्रणयप्रणतशिराः शुचिरोचिषां चयेन पाण्डुपुष्पप्रकरप्र- कारेण प्रतिपूजयन्निव 'देव, भवदवलोकनेनाह्लादितमनसो ममाद्य स्वागतम्' इति ब्रुवाणो राजानं रञ्जयांचकार ॥ ख ॥ अत्रान्तरे त्रासतलतरतरत्तारकमकाण्डाडम्बरितबाष्पप्लवप्लवमा- नमिव वहन्ती चक्षुः, उत्क्षिप्तपक्षपत्रपल्लवव्याजेन संगृहीते सहचरे शाखोद्धारमिव दर्शयन्ती, हंसी दूरादवनिपालमवाप्य रौप्यमयघण्टाटं- कारकोमलया गिरा श्लोकद्वयमपठत् ॥ ग ॥ 'एकान्ते सेवते योगं मुक्ताहारपरिच्छदः । हंसः समोक्षयोग्योऽपि देव किं बध्यते त्वया ॥ १८ ॥ बाणेति ॥ बाणः करवीरो दमनकः शतपत्रकं बन्धुजीवकं जातिश्चेति विटपाः । एतन्मयस्त्वमसि शब्दतः । अर्थतस्तु बाणाः करे यस्य । वीरान्दमयसि । शत- संख्यं पत्रं वाहनं यस्य । शेषादिति कप् । बन्धून् जीवयस्युपकरोषि । शोभना जातिः क्षत्राख्या यस्य । उभयथाप्येतानि नृपेति च संबोधनानि । असीति लव्यं लमित्यर्थे । ल्वं न विटान्पासीति विटपः । अपात्रभर्ता नेत्यर्थः । तथापि कथमिति विरोघोद्भावने विटपशब्दस्य वीरुदर्थत्वात् ॥ १७ ॥ राजेति ॥ कामचारी विद्याधरादिः ॥ क ॥ अत्रेति ॥ शाखोद्धारमन्यायपूतकारचिह्नं शाखाग्रहणम् ॥ ग ॥ एकेति ॥ अस्यापत्यमिः । इरिव इः कंदर्पप्रतिमः । ततः संबुद्धौ इति ए इति १ 'राजापि'. २ 'संनिधावपि'. ३ 'विहंगमव्यञ्जनः'. ४ 'यतः कर्मतः शापतो वा'. ५ 'प्रच्छन्न'. ६ 'सुविभूतानि'. ७ 'त्रासतरलतरतारकाण्डा;' 'त्रासतरलतारम- काण्डा'. ८ 'पक्षपल्लव'. ९ 'रौप्यघण्टा'. १० 'कञ्चित्'.