नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

७८ नलचम्पूः । धन्यपदाश्रयं काञ्चीदाम, सदापदाधिष्ठानं नूपुरम्, अलं कारो भ- वद्विधानामेव राजते नास्माकम् । इयं च परिमलवाहिनी माला निबद्धमधुकरालापाचीनं वासश्च तवैवोचितम्' इत्यनेकधा श्लिष्टा- लापलीलयातिवाह्य काश्चित्कालकलाः करकलितकमण्डलुर्मण्डलेश्व- रमापृच्छद्य तां चे प्रियंगुमञ्जरीं जरठतमालनीलमम्बरतलमुदपत- त् ॥ क ॥ वियति विशदंविद्युल्लोललीलायमाने स्फुरदुरुपरिवेषकारकान्तौ मुनीन्द्रे । अथ गतवति तस्मिन्विस्मयोत्तानताक्षः क्षितिपतिरवतस्थे स्थाणुसंस्थां दधानः ॥ १८ ॥ स्थित्वा च तत्कथावस्थया काश्चित्कालकलाः कलापिकुलोत्कण्ठा- कारिणि रणति नवजलधररवगमणीये मध्याह्नगम्भीरभेरीसंखे शङ्ख- युगलके, विशति विसकाण्डकवलनमपहाय तीव्रतरतपनतौपत्ताम्य- त्तनुनि नवनलिनीछद्मच्छायामण्डलमुपवनदीर्घिकावतंसे हंसकुले कुमु- दकुवलयाम्भोजपत्रपुञ्जपञ्जरान्तरमनुसरति परिहृतोष्णमधुनि, मुकु- लितपक्षपुटे षट्चरणचक्रवाले, चटुलाग्रिमखुरशिखरोल्लिखितधरणिम- ण्डलेषु खण्डितखर्वदूर्वानालनीलघुरघुरायमाणघोणाकोणेषु विमुच्य- मानेषु पिपासातुतुरंगेषु, घर्मविघूर्णितेषु ससूत्कारकरविमुक्तसींकरा- सारवर्षेणार्द्रिताङ्गेषु मज्जनाय सज्जतेषु सेवागतराजकुञ्जरेषु, क्री- धिष्ठानं नगरम् । आपदामाधेश्च स्थानमिति वाक्ये तु सुषामदित्वात्वत्वम् । इति प्रकृतेऽलंकारस्य वर्णनं गौणवृत्त्या दूषणम् । तस्मादेवं दोषयुक्तोऽलंकारो युष्मादृशीनामेव भाति, नास्माकं यतीनाम् । यतो हि चारित्रमण्डनाः । नर्मणस्तु अलमत्यर्थं कारो राजग्राह्यभागस्तद्वतीनां राजपत्नीनां संगच्छते, नास्माकं वनवृत्तीनाम् । लोकस्योपकुर्म एव वयं, न कुतोऽपि किंचित्प्रतिगृह्णीम इति भावः । इयं च सुगन्धिः समङ्गलापा स्रक् चीनमंशुकं च तवैव युक्तं, नास्मा- कम् । यस्मात् परितो मलं वहति । तथा निबद्धमधुना समवेतसुरया कराला एवंभूतासौ स्रक् । अपाचीनं निकृष्टं च वासः । इति समयं कंचिच्छ्लेषोक्तिभि- र्निर्गम्य गगनमुदगात् ॥ क ॥ वियतीति ॥ विस्मयान्निश्चलाकृतिर्नृपः स्थाणुनोपमितः ॥ १८ ॥ स्थित्वा चेति ॥ राजापि निश्चलनेत्रस्तथा तमवलोक्य कंचिच्च समयं तत्कथा- १ च 'प्रणताम्'. २ 'लीलायमान'. ३ 'कारिणिनव'. ४ 'सखशङ्खः'. ५ 'तापातें न्ततनुलिनी'. ६ 'खण्डिततन्वदूर्वा' ७ 'दूर्वाङ्कुर'; 'दूर्वाग्रय'. ८ 'महाधर्म'.