निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त (२३६) ६ अ० २पा० ६ खं

सन्नद्धा पतति प्रसूता। यत्रा नरः सञ्च विचाद्र- वन्ति तत्रास्मभ्यमिषवः शर्म यंसन् ॥" [ऋ० सं० ५, १, २१, १ य० सं० २९, ४७ ] ॥ सुपर्णं वस्ते-इति वाजान्-अभिप्रेत्य । मृगमयः अस्याः दन्तः । मृगयते र्वा । गोभिः संनद्धा पतति प्रसूता-इति व्याख्यातम् । यत्र नराः सन्द्र- वन्ति च विद्रवन्ति च, तत्र इषवः शर्म यच्छन्तु शरणं संग्रामेषु ॥ 'अश्वाजनी' कशा-इत्याहुः । 'कशा' प्रकाशयति भयम् अश्वाय । कृष्यते र्वा अणूभावात् । वाक् पुनः । प्रकाशयति अर्थान् । खशया । क्रोशते र्वा । अश्वकशाया एषा भवति ॥९[१९] ॥ अर्थ:- “सुपर्णं वस्ते०” (ये एते 'इषवः' जो ये 'इषु' बाण 'सुपर्णम्' सुन्दर पांख को 'वस्ते' (वखते) धारण करते हैं [वाजों के अभिप्राय से अर्थात्- वे चलते हुये देखने वालों को वाज पक्षियों जैसे प्रतीत होंगे], 'अस्याः' (एषाम्) इनका 'मृगः' (मृगमयः) मृग का बना हुआ (मृगयतेर्वा) अथवा शत्रुओं को या लक्ष्यों को ढूंढ़ने वाला दन्तः' दांत = अग्रभाग है। [पहिले अर्थ में मृग के समान दौड़ने से वा मृग के चर्म से