निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 1010, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( २४४ ) ६ अ० ३ पा० २ खं० पितुः ॥१९॥ नद्यः ॥२०॥ आपः ॥२१॥ ओषधयः॥२२॥रात्रिः॥२३॥ अरण्यानी ॥२४॥ श्रद्धा ॥२५॥ पृथिवी॥२६॥अप्व्रा ॥२७॥ अग्नायी ॥२८॥ निरु०-‘वृषभः’ प्रजां वर्षति इति वा । अतिबृहति रेतः इतिवा । तद् वृषकर्म वर्षणाद् वृषभः॥ तस्य एषा भवति ॥१ [२२]॥ अर्थः- ‘वृषभ’ [१७] [सांड़] क्यों ? वह प्रजा = सन्तान को बरसता है। अथवा रेत या वीर्य को सेचनकरनेको अपनेको अतिशय से उद्यत करता है । सोही यह वृष ( बैल ) के कर्म वाला वर्षण कर्म से ‘वृषभ’ है । यहां ‘वृष’ शब्द में ‘भ’(प्रत्यय) जुड़ने से ‘वृषभ’ होता है ॥१[२२] ॥ ( खं० २ ) निरु०- “न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनममेहयन् वृषभं मध्य आजेः । तेन सूभर्वं शतमत् सहस्रं गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय ॥”(ऋ० सं० ८,५,२०,५ )॥ “न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनम्”-इति व्याख्यातम्। अमेहयन् वृषभं मध्य आजेः = आजयनस्य = आजवनस्य-इति वा । तेन तं सूभर्वं राजानम् । ‘भर्वतिः’ अत्तिकर्मा । तद् वा सूभर्वं सहस्रं गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय ।