भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1010, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1010

हिन्दी निरुक्त ( २४४ ) ६ अ० ३ पा० २ खं० पितुः ॥१९॥ नद्यः ॥२०॥ आपः ॥२१॥ ओषधयः॥२२॥रात्रिः॥२३॥ अरण्यानी ॥२४॥ श्रद्धा ॥२५॥ पृथिवी॥२६॥अप्व्रा ॥२७॥ अग्नायी ॥२८॥ निरु०-‘वृषभः’ प्रजां वर्षति इति वा । अतिबृहति रेतः इतिवा । तद् वृषकर्म वर्षणाद् वृषभः॥ तस्य एषा भवति ॥१ [२२]॥ अर्थः- ‘वृषभ’ [१७] [सांड़] क्यों ? वह प्रजा = सन्तान को बरसता है। अथवा रेत या वीर्य को सेचनकरनेको अपनेको अतिशय से उद्यत करता है । सोही यह वृष ( बैल ) के कर्म वाला वर्षण कर्म से ‘वृषभ’ है । यहां ‘वृष’ शब्द में ‘भ’(प्रत्यय) जुड़ने से ‘वृषभ’ होता है ॥१[२२] ॥ ( खं० २ ) निरु०- “न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनममेहयन् वृषभं मध्य आजेः । तेन सूभर्वं शतमत् सहस्रं गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय ॥”(ऋ० सं० ८,५,२०,५ )॥ “न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनम्”-इति व्याख्यातम्। अमेहयन् वृषभं मध्य आजेः = आजयनस्य = आजवनस्य-इति वा । तेन तं सूभर्वं राजानम् । ‘भर्वतिः’ अत्तिकर्मा । तद् वा सूभर्वं सहस्रं गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय ।