भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1017, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1017

हिन्दी निरुक्त ( २५१ ) ६ अ० ३ पा० ५ खं० प्रभवा वा । ऋजुगामिनी वा । ‘विपाट्’ विपाट- नाद् वा । विप्राशनाद् वा । विप्रापणाद् वा । पाशाः अस्यां न्यपाश्यन्त वसिष्ठस्य मुमूर्षतः तस्माद् ‘विपाट्’ उच्यते । पूर्वम्- आसीद् ‘उरुञ्जिरा’ । ‘सुषोमा’ = सिन्धुः । यद्- एनाम्- अभिप्रसु- वन्ति नद्यः ॥ ‘सिन्धुः’ स्यन्दनात् ॥ ‘आपः’ आप्नोतेः । तासाम्- एषा भवति ॥ ५ (२६) ॥ अर्थः—“इमं मे०” हे मरुद्वृधे । = मरुतों से बढाई जाने वाली ! गङ्गे ! (१) हे ‘यमुने !’ (२) हे ‘सरस्वति !’ [३] हे ‘शुतुद्रि !’ (४) हे ‘परुष्णि !’ (५) (यूयम्) तुम सब ‘मे’ मेरे ‘इमं’ ‘स्तोमम्’ इस स्तोत्र को ‘आ-सचत’ (आसेवध्वम्) सेवन करो = उस पर ध्यान दो । हे ‘ मरुद्वृधे ! ’, ‘आर्जीकीये !’ (६) [त्वमपि] तूभी ‘असिक्न्या-’ (७) ( सह ) असिक्नी के साथ ‘वितस्तया’ (८) (चसह)और वितस्ता के सहित ‘सुषोम- या’(च)और सुषोमा नदी के सहित ‘आ-शृणुहि’ इधर ध्यान देकर मेरे स्तोत्र को सुन ॥ यह समस्त (मिलित) अर्थ है । अब एक पद निरुक्त है- ‘गङ्गा’ क्यों ? गमन से- गति अर्थ में ‘गम’ ( भ्वा०प०) धातु से है। क्यों कि- वह गमन करती है- चलती है। अथवा प्राणियों को उत्तम लोक को लेजाती है (१) । ‘यमुना’ क्यों? प्रप्रथन करती हुई जाती है- अपने जलों