निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( २६० ) ६ अ० ३पा० ५ खं० स्तोमं सचता परुष्ण्या । असिक्न्या मरुद्वृधे वितस्तयार्जीकीये शृणुह्या सुषोमया ॥” (ऋ०सं० ८, ३, ६, ५ ) ॥ इमंमे गङ्गे! यमुने! सरस्वति! शुतुद्रि! परुष्णि! स्तोमम्, आसेवध्वम्, असिक्न्या चसह, मरुद्वृधे! वितस्तयाच, आर्जीकीये! आशृणुहि सुषोमया च, इतिसमस्तार्थः॥ अथ- एकपदनिरुक्तम्- 'गंगा' गमनात् । 'यमुना' प्रयुवती गच्छति- इति वा । प्रवियुतं गच्छति- इति वा । 'सरस्वती' 'सरः' इति उदकनाम। सर्त्तेः। तद्वती । 'शुतुद्री' शुद्राविणी = क्षिप्राविणी । आशुतुन्ना- इव द्रवति इति वा । 'इरावती ' = 'परुष्णी'- इत्याहुः । पर्ववती । भास्वती । कुटिलगामिनी । 'असिक्नी' अशुक्ला = असिता । 'सितम्'-इति वर्णनाम । तत्प्रतिषेधः असितम् । 'मरुद्वृधाः' सर्वा नद्यः । मरुतःएनाः वर्द्धयन्ति । 'वितस्ता' अविदग्धा । विवृद्धा । महाकूला । 'आर्जीकीयां' = 'विपाट्'- इत्याहुः । ऋजीक-