भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1069, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1069

हिन्दी निरुक्त ( ३०३ ) १० अ० १ पा० १० ख० है कि इसके रसानुप्रदान (१) वृत्रवध (२) और जो कोई बलकृति (३) कर्म हैं, उनमें रसानुप्रदान और वृत्रवध पूर्व उदाहरण में दिखाया गया अब बलकृति के अर्थ यह और ऋचा है ॥ ६ ॥ (खं० १०) निरु०-“यो जात एव प्रथमो मनस्वांन्देवो देवा- न्क्रतुना पर्यभूषत् । यस्य शुष्माद् रोदसी अभ्य- सेतां नृम्णस्य महा सजनास इन्द्रः ॥” [ऋ० सं० २, ६, ७, १ ] ॥ यो जायमान एव प्रथमो मनस्वी देवो देवान् ‘क्रतुना’ कर्मणा पर्यभवत्, पर्यगृह्णात्, पर्य्यरक्षत्, अत्यक्रामद्-इति वा। यस्य बलात् द्यावापृथिव्यौ अपि अबिभीताम्, नृम्णस्य महा बलस्य महत्वेन स जनास इन्द्र इति ॥ ऋषिरिष्टार्थस्य प्रीतिर्भवति आख्यानसंयुक्ता । ‘पर्जन्यः’ तृपेः आद्यन्तविपरीतस्य। तर्पयिता जन्यः । परो जेता वा । परो जनयिता वा । प्रार्जयिता वा रसानाम् । तस्य एषा भवति ॥१०॥ अर्थः-“यो जात एव०” इस ऋचा का गृत्समद ऋषि