भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1145, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1145

हिन्दी निरुक्त ( ३८१ ) १० अ० ४ पा० १० खं० रूप में वर्णन की हुई है । ] [ ऋषि देवता के दर्शन करके किसी से कहता है । ] ‘तम्’ उस वायुदेव को ‘माता’ [ एषा माध्यमिका वाक् ] यह मध्यम लोक की वाणी रूप माता ‘रेढि’ [लेढि] चाटती है । ‘सः उ’ और वह भी ‘मातरम्’ माता को ‘रेढि’ चाटता है । अर्थात्—दोनों परस्पर के आश्रय होने के कारण अध्यात्म के समान हैं । अध्यात्म मन्त्र में स्तोता और स्तुत्य दोनों भाव एक ही में आजाते हैं, वैसे ही यहां एक ही देवता कर्त्ता और कर्म का काम कर रही है । ‘पुरूरवाः’ [३२] क्या ? बहुधा रोने वाला । “तस्य०” उस पुरूरवस् देवता की यह ऋचा है—॥६(४६) (खं० १०) “निरु०- समास्मिञ्जायमान आसत ग्ना उतेमवर्द्धन्नद्यः १ स्वगूर्त्ताः । महे यत्त्वा पुरूरवो रणाय वर्द्धयन्दस्युहत्याय देवाः ॥”( ऋ० सं० ८, १, ३, २ )॥ समासत अस्मिन् जायमाने ग्नाः गमनात् आपः देवपत्न्यो वा । अपि च एनम् अवर्द्धयन् नद्यः ‘स्वगूर्त्ताः’स्वयंगामिन्यः। महते च यत्त्वा पुरूरवो ‘रणाय’रमणीयाय संग्रामाय अवर्द्धयन् दस्यु- हत्याय च देवा देवाः ॥१०(४७)॥ इति दशमाध्यायस्य चतुर्थ पादः ॥ १०, ४॥

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 1145, कुल 1282 में से · BharatKosha