भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1144, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1144

विश्वं भुवनं विचष्टे । तं पाकेन मनसा पश्यमन्त- स्तस्तं माता रे ळ्हि [ल्हि] स उ रे ळ्हि (ल्हि) मातरम् ॥” [ऋ०सं०८,६,१६,४] ॥ एकः सुपर्णः स समुद्रम्-आविशति, स इमानि सर्वाणि भूतानि अभिविपश्यति, तं पाकेन नसा अपश्यम् अन्तितः, इति ऋषेर्दृष्टार्थस्य प्रीतिर्भवति आख्यानसंयुक्ता, तं माता रेड्ढि वाग्-एषा मध्यमिका, स उ मातरं रेड्ढि । 'पुरूरवाः' बहुधा रोरूयते । तस्य एषा भवति-॥९'४६)॥ अर्थः-“एकः सुपर्णः” इस ऋचा का सन्नि यौ धर्म ऋषि है । ‘एकः’ ( अद्वितीयः ) एक ही या अद्वितीय-जिसके पतनं ( गमन ) में दूसरा यान उपमान नहीं है, ‘सः’ वह ‘सुपर्णः’ सुन्दर उड़ने वाला वायु ‘समुद्रम्’ ( अन्तरिक्षम् ) अन्तरिक्ष को ‘आविवेश’ प्रवेश करता है—सदा ही उस में प्रवेश किये हुये रहता है । ‘सः’ वह ‘ इदम् ’ [ इमानि ] इन ‘विश्वम्’ [ विश्वानि ] सब ‘भुवनम्’ ( भूतानि ) भूतों को ‘विचष्टे’ ( अभिविपश्यति ) भले प्रकार देखता है । ‘तम्’ उस वायुदेव को ‘पाकेन’ परिपक्व विज्ञान ‘मनसा’ मन से ‘अन्तित ’ पास में ‘अपश्यम्’ मैंने देखा है । [ यह मन्त्र में देवता तत्त्व को साक्षात्कार करके जो ऋषि को प्रीति हुई, वही आख्यान के