भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1153, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1153

हिन्दी निरुक्त ( ३६० ) ११ अ० १ पा० ५ खं० वा “वायुः सोमस्य रक्षिता”, वायुम्-अस्य रक्षि- तारम्-आह साहचर्याद् रसाहरणाद्वा । 'समानां' संवत्सराणां “मास आकृतिः” सोमो रूपविशेषः ओषधिः, चन्द्रमा वा । ‘चन्द्रमाः’ चायन् द्रमति । चन्द्रो माता, चान्द्रं मानम्, अस्य-इति वा । ‘चन्द्रः’ चन्दतेः कान्तिकर्मणः । ‘चन्दम्’ इत्यपि अस्य भवति । चारु द्रमति । चिरं द्रमति । चमेर्वा पूर्वम् । ‘चारु’ रुचेर्विपरीतस्य । तस्य एषा भवति—॥५॥ अर्थ :-“यत्त्वा देव ! प्रपिबन्ति तत आप्या- यसे पुनः०” हे देव ! सोम ! जो तुझे तीनों मुख्य २ सबनों में ऋत्विज् और यजमान पान करते हैं-पीना आरम्भ करते हैं, तब फिर तू बढ़ता है । ( यह व्याख्या नाराशंसों के अभिप्राय से है-इस में सोम को मनुष्य पीते हैं और वह बढ़ता है, इस लिये मनुष्यों के संबन्ध से यह व्याख्या है । ) अथवा ये पूर्वपक्ष [ शुक्लपक्ष ] और अपरपक्ष (कृष्णपक्ष) हैं- हे देव ! सोम ! ( चन्द्र ! ) जब अपरपक्ष या कृष्णपक्ष में तुझे रश्मिएं पान कर जाती हैं, तो फिर तू पूर्वपक्षमें [शुक्लपक्षमें] कलाओं से बढ़ जाता है । [ यह अधिदैवत पक्ष है । ] “वायुः सोमस्य रक्षिता” वायु सोमका रक्षा करनेवाला

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 1153, कुल 1282 में से · BharatKosha