भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 1240, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 1240
  • हिन्दी निरुक्त ( ४७८ ) १२ अ० १पा० ७खं० धानीव धृष्णवः प्रति गावोऽरुषीर्यन्ति मातरः ॥" [ऋ० सं० १, ६, २४, १ । सा० सं० उ० आ० ८, ३, १६, १ ] ॥ एतास्ता०उषसः केतुमकृषत प्रज्ञानम्, एकस्या एव पूजनार्थं बहुवचनं स्यात् । पूर्वे अर्द्धे अन्तरिक्षलोकस्य समञ्जते भानुना निष्कृण्वाना आयुधानीव धृष्णवः । 'निर्' इत्येष 'सम्' इत्येतस्य स्थाने । "एमीदेषां निष्कृतं जारिणी वा ॥” [ऋ० सं० ७, ८, ३, ५] इत्यपि निगमो भवति । प्रति यन्ति 'गावः' गमनात् । 'अरुषीः'आरोच- नात् । 'मातरः' भासो निर्मात्र्यः ॥ 'सूर्या' सूर्यस्य पत्नी। एषैव अभिसृष्टकालतमा। तस्या एषा भवति ॥७॥ अर्थः- "एताउत्या० " इस ऋचा का पूर्व ऋचा के समान ऋषि और विनियोग है । 'याः' जो (उषाएं) 'रजसः' (अन्तरिक्षलोकस्य) अन्तरिक्ष लोक के 'पूर्वेअर्द्धे' पूर्व आधे भाग में 'भानुम्' (भानुना)प्रकाश से 'अञ्जते' (समञ्जते) अपने आप को प्रकट करती हैं, 'एताः त्याः' (ताः) ये वे 'उषसः' उषाएं 'केतुम्' (प्रज्ञानम्) उज्ज्वल ज्ञान को 'अक्रत' (अकृषत) करती हैं, या देती हैं। एक ही
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 1240, कुल 1282 में से · BharatKosha