भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 178, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 178

६० | २ अ० १ पा० २-३ खं० ।

प०) धातुसे बनता है।] सिकताः। ['कस' विकसने] (भ्वा० प०) धातुसे होता है।] तर्कु । ['कृती' छेदने, [तु० प०] धातुसे होता है।] और अन्त अक्षरको आदेश होता है। ॥ २ ॥ (खं० ३) ओघः, मेघः, नाधः, गाधः, वधूः, मधु,-इति। अथापि वर्णोपजनः,-‘आस्थ्यत्’ ‘द्वारः’ भरूजः’- इति। तद् ‘यत्र स्वराद् अनन्तराऽन्तस्थान्तधातु भवति तद्-द्विप्रकृतीनां स्थानम्’—इति प्रदिशन्ति। तत्र सिद्धायाम्-अनुपपद्य-मानायाम् इतरया उप पिपादयिषेत्। तत्रापि एके अल्प निष्पत्तयो भवन्ति। तद् यथा एतद्-‘ऊतिः’ ‘मृदुः’ ‘पृथुः’ ‘पृषतः’ ‘कुणारुम्’-इति। अथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते। ‘दमूनाः’ ‘क्षेत्र- साधाः’ इति। अथापि नैगमेभ्यो भाषिकाः। ‘उष्णम्’ ‘घृतम्’ इति। अथापि प्रकृतय एव एकेषु भाष्यन्ते, विकृतयः एकेषु ॥ ३ ॥ अर्थ:-- [उदाहरण] ['वह' प्रापणे (भ्वा० उ०) धातुसे] ओघ, ['मिह' सेचने (भ्वा० प०) धातुसे] मेघ ['णह' बन्धने (दि०- उ०) धातुसे] नाध, ['गाह' विलोडने (भू० आ०) धातुसे] गाध, ['वह' प्रापणे (भू० उ०) धातुसे] वधू, ['मद' तृप्तौ (चु० आ०) धातुसे] मधु, [शब्द होता है।] ॥