भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 294, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 294

१२८ २ अ० ७ प० ३ ख० । अर्थ । [ खण्ड विषय ] विश्वामित्र कृत मिलित नदियोंकी स्तुति, पुनः एक नदीकी स्तुति और अपने पिताके परिचय देनेका जनाने- वाला उदाहरण मन्त्र ! मन्त्रका भाष्य और तहाँ मन्त्रगत-सोम्य, ऋतावरी, मुहूर्त्त, मनीषा, कुशिक, और विग्रहप्रसक्त-ऋत, मुहुः, ऋतु, अभीक्ष्ण, क्षण, काल, शब्दोंका निर्वचन । नदियोंके प्रत्युत्तरका प्रस्ताव । “रमध्वं मे वचसः” इति त्रिष्टुभः एताः । हे “ऋतावरीः” । उदकवत्यो नद्यः । “मे” मम “सोम्याय” सोम सम्पादिने “वचसे” वचनाय;“एवैः” एभिः (उदकैः) “मुहूर्त्तम्” “उपरमध्वम्” मन्दवेगाः अल्पोदकाश्च भवत-इत्यभिप्रायः । [ एकां प्रति ] “कुशिकस्य सूनुः” पुत्रः अह विश्वामित्रः “अवस्युः” अवनम्-इच्छन् “सिन्धुम्” “अच्छा” अच्छ अच्छ “बृहती, मनीषा” बृहत्या मनः पूर्विकया स्तुत्या “प्र- अह्वे” प्राभिह्वयामि इत्यर्थः ॥ हे जलवाली नदिओं ! मेरे देवताओंको सोम दिलानेवाले वचन- के लिये (उसे सत्य करनेके अर्थ) इन अपने जलोंसे थोड़ी देर तक मन्दवेग और थोड़े-जलवाली हो जाओ । [ एक नदीके प्रति ] मैं कुशिकका पुत्र विश्वामित्र अपनी रक्षाकी इच्छा करता हुआ सिन्धु नदीको अच्छी और बड़ी स्तुतिसे आह्वान करता हूं ॥ मेरे वचनके लिये अनुकूल हो । “सोम्य” सोमके तैयार कराने वालेके लिये । “ऋतावरी” नाम ऋतवालीं । 'ऋत' यह जलका