निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( २६ ) ४ अ० १ पा०३ खं० चक्षुर्मुमुग्ध्य १ स्मान्निधयेव बद्धान् ॥ ” [ऋ०सं० ८, ३, ४, ११ ] [ भा०-] ‘वयः’ वे र्बहुवचनम् । (सुपर्णाः) सुपतना आदित्यरश्मयः । “उपसेदुरिन्द्रं” याचमानाः। अपो⁻ र्णुहि आध्वस्तं “ चक्षुः । ” ‘ चक्षुः ’ ख्यातेर्वा । चष्टेर्वा । “पूर्द्धि” पूरय, देहि-इतिवा । [४र्थ पा०] मुञ्च “अस्मान्” पाशैरिव “बद्धान्” “पार्श्वतः श्रोणितः शितामतः” [ य०मा०सं० २१, ४३ ] [ गद्यः ] [ भा०- ] ‘ पार्श्व ’ पर्शुमयम् अङ्गं भवति । ‘पर्शुः’ स्पृशतेः। संस्पृष्टा पृष्ठदेशम् । ‘पृष्ठं’ स्पृशतेः । संस्पृष्टमङ्गैः । ‘ अङ्गम् ’ अङ्गनात् । अञ्चनाद्वा । ‘श्रोणिः’ श्रोणते र्गतिचलाकर्मणः । श्रोणिश्चल- तीवगच्छतः । दोः ‘शिताम’ भवति । ‘दोः’ द्रवतेः । ‘ योनिः शिताम ’ इतिशाकपूणिः । विषितो भवति । ‘ श्यामतः, यकृतः ’ इतितैटीकिः । ‘ श्याम ’ श्यायतेः । ‘यकृत्’ यथा कथा च कृत्यते ।