भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 461, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 461

हिन्दी निरुक्त ( ४२ ) ४ अ० २ पा० १ ख० ( दिवा० प० ) धातु से है । यह भी मधु (शहद या मद्य ) इसी धातु से है । हे इन्द्र ! 'प्रदिवः' पहिले दिनों में 'सुता- नाम्' बनाए हुये सोम रसों का भी 'त्वम्' तू 'राजा' 'असि' है ॥ ८ ॥ इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ४,१ ॥ चतुर्थेऽध्याये द्वितीयः पादः ( ख० १ ) [निरु०] तितउ (१०) परिपवनं भवति । ततवद्वा । तुन्नवद्वा । तिलमात्रतुन्नमिति वा ॥ १ ( ९ ) ॥ अनुवादः । [निरुक्तार्थः-] 'तितउ' (१०) परिपवन अर्थात् जिससे सत्त छाने जावें ऐसी चालनी का नाम है । 'तितउ' क्यों ? तत (चर्म) से मँढा हुआ होता है । अथवा तुन्नों (छिद्रों) वाला होता है । अथवा उसमें तिलके बराबर तुन्न ( छिद्र ) होते हैं ॥ १ ( ९ ) ॥ १ ( खं०२) [निरु०-] “सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसावाचमक्रत अत्रासखायः सख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधिवाचि ॥ ” [ ऋ० सं० ८, २, २३, २ ] १-“सक्तुमिव तितउना” इति विद्यासूक्तं बृहस्पतेरार्षम् ।