निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ४३ ) ४ अ० २ पा० २ ख० (भा०) सक्तुमिव परिपवनेन पुनन्तः । 'सक्तुः' सचतेः । दुर्धावोभवति । कसतेर्वा स्याद् विपरीत- तस्य । विकसितो भवति । [ द्वि० पा०- ] “ यत्र धीरा मनसा वाच-” मकृषत । [व्याख्यान्तरम्-] प्रज्ञानं धीराः,-प्रज्ञानवन्तः, ध्यानवन्तः । [तृ०च० पा०-] तत्र “सखायः सख्यानि” सं “ जानते ” “ भद्रैषां लक्ष्मी र्निहिताधिवाचि” ॥ ‘ भद्रं ’ भगेन व्याख्यातम् । भजनीयं भूता- नाम् । अभिद्रवणीयंम् । भवदूरमयति- इतिवा । भाजनवद्वा । 'लक्ष्मीः' लाभाद्वा । लक्षणाद्वा ( लप्स्यनाद्वा । ) लञ्छनाद्वा । लषतेर्वा स्यात् प्रेप्साकर्मणः । लग्यतेर्वा स्याद्- आश्लेषकर्मणः । लज्जतेर्वा स्याद्-अश्लाघाकर्मणः ॥ ‘ शिप्रे ( ११ ) ’ इति उपरिष्टाद् व्याख्या- स्यामः ॥ २ ( १० ) ॥ अनुवादः । मन्त्रार्थः- 'यत्र' जहां 'इव' जैसे (कोई) 'तितउना' परि- पवन या चालनी से 'सक्तुम् सत्तू को 'पुनन्तः' पवित्र करते हैं ( करते हुये होते हैं ) 'धीराः' विद्वान् पुरुष 'मनसा' मन से शब्द और अर्थ का निश्चय करके 'वाचम् वाणीको 'अक्रत'