भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 561, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 561

हिन्दी निरुक्त ( १४४ ) ५ अ०२ पा० १ खं०

अग्निः पवित्र मुच्यते । वायुः पवित्र मुच्यते ।
सोमः पवित्रमुच्यते । सूर्य्यः पवित्रमुच्यते । इन्द्रः
पवित्रमुच्यते ।
“अग्निः पवित्रं स मा पुनातु वायुः सोमः सूर्य्य
इन्द्रः पवित्रं ते मा पुनन्तु” इत्यपि निगमो भवति ।
तोदः, तुद्यतेः ॥१ (६) ॥
‘पवित्र’ (३४) अनेकार्थ है । “पुनाते.” यह धातु का निर्देश निर्वचन के
अभिप्राय से है । क्यों कि-वह पवित्र करता है । “मन्त्र पवित्रम्-उच्यते”
(मन्त्र ‘पवित्र’ कहलाता है) इत्यादि अर्थ का कथन है ।
अर्थ-‘पवित्र’ (३४) शब्द ‘पुनाति’ (‘पूञ्’ पवने क्र्या०
प० ) धातु से है । मन्त्र ‘पवित्र’ कहा जाता है ।
“ ‘येन’ जिस ‘पवित्रेण’ पावन मन्त्र से ‘देवाः’ ऋत्विज्
और यजमान ‘सदा’ सदा ‘आत्मानम्’ अपनेको ‘पुनते’ पवित्र
करते हैं” यह भी निगम होता है । इस मन्त्र में ‘देव’ शब्द
स्तुत्यर्थक दिव् (दि० प०) धातु से ऋत्विज् और यजमान का
वाचक है, क्योंकि मुख्य देवता निष्पाप होते हैं, उनका अपने
को पवित्र करना संभव नहीं । “न च वै देवान् पापं
गच्छति” ‘देवताओं को पाप स्पर्श नहीं करता’ यह ब्राह्मण
वाक्य है ।
रश्मिएं (किरणें) पवित्र कहलाती हैं । क्योंकि-वे स्पर्श
से ही पवित्र करती हैं ।
“गभस्तिपूतः” रश्मियों (किरणों) से पवित्र हुआ हुआ ।
“गभस्तिपूतः” किरणों से पवित्र हुआ हुआ “नृभिः”