निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त (१४३) ५ अ० २पा० १ खं० 'द्युम्न' कैसे ? 'द्युत' (स्वा० आ०) धातु से । यह क्या ? अथवा यश है, (क्यों? 'द्योतते' वह चमकता है ।) अथवा अन्न है । (क्यों ? 'द्योतते' उसे खाने वाला प्रकाशमान होता है ।) “अस्मेद्युम्न०” हे इन्द्र ! 'अस्मे' (अस्मासु) हम में 'द्युम्नम्' यश या अन्न को 'च' और 'रत्नम्' रत्न को 'धेहि' धारण कर ॥ यहां आशीः (प्रार्थना) के सम्बन्ध से द्युम्न नाम अन्न या यश का होता है ॥ ६ (५) ॥ इति पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः समाप्तः ॥ ५, १ ॥ :द्वितीयः पादः । (खं० १) [निघ०-] पवित्रम् ॥३४॥ तोदः ॥३५॥ (निरु०) पवित्रं पुनातेः । मन्त्रः पवित्रमुच्यते । “येन देवाः पवित्रेणात्मानं पुनते सदा ॥” (सा० सं० उ० आ० ५, २, ८, ५) इत्यपि निगमो भवति । रश्मयः पवित्रमुच्यन्ते । “गभस्तिपूतः” “गभस्तिपूतो नृभिरद्रिभिःसुतः” (ऋ० सं० ७, ३, १८, ४) इत्यपि निगमौ भवतः । आपः पवित्र मुच्यन्ते । “शतपवित्राः स्वधया मदन्तीः ॥” (ऋ०सं० ५, ४, १४, ३) । बहूदकाः ॥