भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 559, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 559

हिन्दी निरुक्त ( १४२ ) ५ अ० १ पा० ६-७ एव व्याख्यातः । अथापि अध्यर्थे दृश्यते । “अभ्र आँ अपः । ” (ऋ० सं० ४,३,२,१) । अभ्रे आ अपोऽपोऽभ्रेऽधीति ॥ अर्थः- ‘आ’ ( ३३ ) यह उपसर्ग पहिले ही ( नि० अ० १ पा० १ खं ५ ) व्याख्यान किया जा चुका है- । ( 'आ' इति अर्वागर्थे । ) ( “अथापि उपमार्थे दृश्यते” “जार आ भगम् । ” इत्यादि । यही कदाचित् 'अधि' के अर्थ (उपरिभाव या ऐश्वर्य्य) में होता है । निगम— “ अभ्र आँ अपः ” जो ही ‘अभ्रे आ अपः’ वाक्य से कहा गया होता है, वही ‘ अपः अभ्रे अधि’ से । अर्थात् ‘अभ्रे’ मेघ के ‘आ’ ( अधि ) ऊपर ‘अपः’ जलों को ( वित- नोति ) विस्तार करती है । जल मेघ के ऊपर ही रहते हैं, इससे यहां ‘आ’ ‘अधि’के अर्थ में निश्चित होता है ॥ (निघ०-) द्युम्नम् ॥३३॥ (निरु०-) ‘द्युम्नं’ द्योततेः । यशोवा । अन्नंवा । “अस्मे द्युम्नमधिरत्नं च धेहि” [ऋ०सं०५,३,९,३) अस्मासु द्युम्नं च रत्नं च धेहि ॥ ६ (५) ॥ इति पञ्चमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ५, १ ॥ ‘द्युम्न’ (३३) शब्द अनेकार्थ है । ‘द्योतते’ (प्रकाशता है) यह शब्द-प्रतीति है । “यशो वा” अथवा यश “अन्नंवा” अथवा अन्न यह अर्थ कथन है ।

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 559, कुल 1282 में से · BharatKosha