भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 563, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 563

हिन्दी निरुक्त ( १४६ ) ५ अ० २ पा० २ खं० (निरु०-) “पुरु त्वा दाश्वान्वोचेऽरिरमे तवस्विदा । तोदस्येव शरण आमहस्य ॥” (ऋ०सं०२,२,१९,१) ॥ बहुदाश्वांस्त्वामेव अभिह्वयामि ॥ अरिः अमित्रः । ऋच्छतेः । ईश्वरोऽपि अरिः एतस्मादेव । यदन्यदेवतया अग्नौ आहुतयो हूयन्ते इत्येतद् दृष्ट्वा एवम् अवक्ष्यत् ॥ “तोदस्येव शरण आमहस्य” तुदस्येव शरणे ऽधिमहतः । स्वञ्चाः सु अञ्चनः । “ आजुह्वानो घृतपृष्ठः स्वञ्चाः” । ( ऋ० सं० ४, २, ८, १ ) इत्यपि निगमो भवति । शिपिविष्टो विष्णुः, इति विष्णोर्द्वे नामनी भवतः । कुत्सितार्थीयं पूर्वं भवति, इति-औप- मन्यवः ॥ २ ( ७ ) ॥ अर्थः-“ 'अग्ने' हे अग्नि देव ! ' पुरु' -'दाश्वान्' बहुत देने वाला ( अहम् ) मैं 'त्वा ' तुझे ' वोचे ' ( आह्वयामि ) बुलाता हूं । क्योंकि-' स्वित् आ ' बहुत काल तक विचार पूर्वक 'तोदस्य' ( कूपस्य कूप के ' शरणे ' ( बिले ) बिलके ( अधि ) ऊपर 'इव' जैसे, अपने में अन्य अन्य देवताओं की आहुतियों के ग्रहणमें 'महस्य' ( महतः ) महान् के 'तव' तेरे ( स्तोमों के उच्चारणमें ) ' अरिः ' (समर्थः) समर्थ हूँ ॥ ” बहु दाता ( मैं ) तुझे ही बुलाता हूं । 'अरि' अमित्र ( शत्रु ) होता है । हिंसाार्थक ' ऋच्छ '