निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 563, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( १४६ ) ५ अ० २ पा० २ खं० (निरु०-) “पुरु त्वा दाश्वान्वोचेऽरिरमे तवस्विदा । तोदस्येव शरण आमहस्य ॥” (ऋ०सं०२,२,१९,१) ॥ बहुदाश्वांस्त्वामेव अभिह्वयामि ॥ अरिः अमित्रः । ऋच्छतेः । ईश्वरोऽपि अरिः एतस्मादेव । यदन्यदेवतया अग्नौ आहुतयो हूयन्ते इत्येतद् दृष्ट्वा एवम् अवक्ष्यत् ॥ “तोदस्येव शरण आमहस्य” तुदस्येव शरणे ऽधिमहतः । स्वञ्चाः सु अञ्चनः । “ आजुह्वानो घृतपृष्ठः स्वञ्चाः” । ( ऋ० सं० ४, २, ८, १ ) इत्यपि निगमो भवति । शिपिविष्टो विष्णुः, इति विष्णोर्द्वे नामनी भवतः । कुत्सितार्थीयं पूर्वं भवति, इति-औप- मन्यवः ॥ २ ( ७ ) ॥ अर्थः-“ 'अग्ने' हे अग्नि देव ! ' पुरु' -'दाश्वान्' बहुत देने वाला ( अहम् ) मैं 'त्वा ' तुझे ' वोचे ' ( आह्वयामि ) बुलाता हूं । क्योंकि-' स्वित् आ ' बहुत काल तक विचार पूर्वक 'तोदस्य' ( कूपस्य कूप के ' शरणे ' ( बिले ) बिलके ( अधि ) ऊपर 'इव' जैसे, अपने में अन्य अन्य देवताओं की आहुतियों के ग्रहणमें 'महस्य' ( महतः ) महान् के 'तव' तेरे ( स्तोमों के उच्चारणमें ) ' अरिः ' (समर्थः) समर्थ हूँ ॥ ” बहु दाता ( मैं ) तुझे ही बुलाता हूं । 'अरि' अमित्र ( शत्रु ) होता है । हिंसाार्थक ' ऋच्छ '