भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 595, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 595

हिन्दी निरुक्त ( १७६ ) ५ अ० ३ पा० ६ खं० अपां जग्मिं निचम्पुणः" [ ] प॒त्नीव॑न्तः सु॒तां इ॒मे अ॒द्भिः॒ सोमा॑ः काम॑यमा- ना य॑न्ति वी॒तये॑ पानाय अपां गन्ता निचम्पुणः ॥ समुद्रोऽपि निचम्पुण उच्यते । निचमनेन पूर्यते ॥ अवभृथोऽपि निचम्पुण उच्यते । नीचैरस्मिन् क्णन्ति । नीचैर्दधति-इतिवा ॥ “अवभृथ निचम्पुण”—(य० वा० सं० ३, ४८) इत्यपि निगमो भवति ॥ निचुम्पुण निचेङ्कण इति चे । पदि गन्तु र्भवति । यत् पद्यते-॥ ६ [१८] ॥ 'पत्नीवन्तः' इसका कक्षी नाम आंगरस ऋषि ह । गायत्री छन्द, इन्द्र देवता, और रात्रि पर्यायों में मध्यम पर्यायमें होताके शस्त्रमें विनियुक्त है । अर्थ:-(अद्भिः) 'पत्नीवन्तः' जलों से पत्नियों वाले 'सुताः' निचोड़े हुए 'इमे' ये (सोमाः) सोम 'उशन्तः' (कामयमानाः) 'इव' चाहते हुये जैसे, 'वीतये' पान के अर्थ 'यन्ति' देवताओं के प्रति जाते हैं, कि-कैसे हमें ये पान करें । क्या यहीं ? न, 'अपांम्' जलों के वीर्य से युक्त फिर फिर 'निचुम्पुणः' सोम 'जग्मिः' (गन्ता) जाने वाला होता है । समुद्र भी 'निचुम्पुण' कहलाता है । क्योंकि वह निचमन (जल) से भरा हुआ रहता है । निचमन (भक्षण) किया जाता है, इसी से 'निचमन' जल है । अवभृथ (यज्ञ के अन्त में स्नान विशेष) भी 'निचुम्पुण' कहलाता है । क्योंकि इस में धीरे धीरे बीजा जाता है। अथवा