निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( १८६ ) ५ अ० ४ पा० ३ खं० ( खं० ३ ) (निघ०-) जोषवाकम् ॥६६॥ [निरु०-] “अजोहवीदश्विना वर्त्तिका वामास्यो यत्सीममुञ्चतं वृकस्य ॥” [ऋ०सं०१,८,१६,१ ] ॥ आह्वयत्-उषा अश्विनौ आदित्येन अभिग्रस्ता, ताम्-अश्विनौ प्रमुमुचतुः-इत्याख्यानम् ॥ श्वा अपि वृक उच्यते । विकर्त्तनात् । : ‘वृकश्चिदस्य वारण उरामथिः ।” उरणमथिः॥ ‘उरणः' ऊर्णावान् भवति । ‘ऊर्णा' पुनः वृणोतेः । ऊर्णोतेर्वा ॥ ‘वृद्धवाशिनी' अपि 'वृकी '-उच्यते । “शतं मेषान्वृक्ये चक्षदानमृज्राश्वं तं पितान्र्धं चकार” [ ऋ० सं०८,१८,११, १ ] इत्यपि निगमो भवति । ‘जोषवाकम् '-इति-अविज्ञातनामधेयम् । जोषयितव्यं भवति ॥ ३ [ २१ ] ॥ अर्थः- 'वर्त्तिका' वर्त्तने वाली (आदित्येन अभिग्रस्ता) आदित्य (सूर्य) से ग्रसी हुई हुई (उषाः) उषा ने 'यत्' जब ‘अश्विना’ (अश्विनौ) हे अश्विन देवो ! ‘वाम्' तुम दोनों को 'अजोहवीत्' (आह्वयत् ) बुलाया । तब (‘सीम्' निपात पद पूरण) तुम ने 'वृकस्य' आदित्य के ‘आस्यः' (मुखात् ) मुख से (ताम्) उसे 'अमुञ्चतम्' (प्रमुञ्चथुः) छुड़ाया ।