भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 609, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 609

शब्द होगया। अथवा ज्वारिए के मित्रगण यह आशिष् मांगते रहते हैं कि- “किसी प्रकार यह “कृतवान्” (कृतकार्य) सफल हो” इस आशिष् के निमित्त ( कारण ) से 'कृतवान्' शब्द से 'कितव' नाम होगया ॥ 'समम्' ( ६६ ) यह परिग्रह ( सम्पूर्ण ) अर्थ में सर्वनाम और अनुदात्त है। ( खं० ५ ) (निरु०) “मानः समस्य दूर्ह्यः१ परिद्वेषसो अंहतिः। ऊर्मिर्न नावमावधीत् ॥” (ऋ० सं० ६, ५, २५, ४ ) मानः सर्वस्य दुर्धियः पापधियः सर्वतोद्वेषसः अंहतिः ऊर्मिः इव नावम्-आवधीत । 'ऊर्मिः' ऊर्णोतेः । 'नौः' प्रणोत्तव्या भवति । नमतेर्वा । तत् कथम्-अनुदात्तप्रकृति नाम स्यात् ? दृष्ट- व्ययंतु भवति । “उतोसमस्मिन्नाशिशीहि नो वसो” ( ऋ० सं० ६, २, २, ३) इति सप्तम्याम् । शिशीतिर्दानकर्मा । “उरुष्याणो अघायतः समस्मात्” ( य० वा० सं० ३, २६) । इति पञ्चम्याम् । उरुष्यतिः-अकर्मकः । अथापि प्रथमा बहुवचने- “नभन्तामन्यके समे” ( ऋ० सं० ६, ३, २६, १ ) ॥ ५ ( २३ ) ॥