भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 685, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 685

अतिक्रममाणा दुर्गमनानि सर्वाणि ॥ 'अपवा' यदेनया विद्धः अपवीयते । व्याधिर्वा । भयं वा । “अप्वे परेहि” (ऋ०सं० ८, ५, २३, ६) इत्यपि निगमो भवति । 'अमतिः' अमामयी मतिः आत्ममयी । “ऊर्ध्वा यस्या मतिर्भा अदिद्युतत्सवीमनि ।” [ सा०छ० आ० ५,२,३,८ ] इत्यपि निगमो भवति । 'शृष्टी' इति क्षिप्रनाम । आशु अश्नोति ॥ ३ (१२) ॥ 'अमवान्' (४५) यह अनवगत और अनेकार्थ है । “कृणुष्वपाजः” यह ऋचा वामदेव ऋषि की है, अग्निचयन में पुरुष-व्या- घारण में विनियुक्त ह । राजा को अपने शत्रु के जीतने के अर्थ किन २ सामानों से जाना चाहिए, सो वामदेव ऋषि की अग्निदेव के प्रति प्रार्थना से जानना चाहिए- अर्थः-हे भगवन् ! अग्निदेव ! तू 'पाजः' अपने बल या सैन्य को 'पृथ्वीम्' फैली हुई 'प्रसितिं-न' व्याध की जेवड़ी या जाल के समान 'कृणुष्व' कर । [ प्रथम सेना का पूरा विस्तार करना चाहिए । ] फिर 'याहि' विजय के अर्थ राक्षसों के प्रति जा । कैसे ? 'अमवान्' ( अमात्यवान् ) मन्त्रिसमूह से युक्त अथवा नीति- युक्त अथवा (अभ्यमनवान) रोगरूप होकर शत्रुओंको भय देने वाला अथवा (स्ववान्) अपने धनसे युक्त पुष्ट-भृत्य समूह 'राजा- इव' राजा जैसे 'इभेन' ( इभामृता गणेन ) अन्न से पुष्ट या

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 685, कुल 1282 में से · BharatKosha