निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( २८३ ) ६ अ० ३ पा० ७ खं० ॥ ६७ ॥ जज्झतीः ॥ ६८ ॥ अप्रतिष्कुतः ॥ ६९ ॥ शाशदानः ॥ ७० ॥ निरु०-“प्रवोऽच्छा जुजुषाणासो अस्थुरभूत विश्वे अग्रियोत वाजाः ।” [ ऋ० सं० ३, ७, ३, ३ ] प्रास्थुर्वा जोषयमाणा अभवन् सर्वे, अग्रगम- नेन-इति वा, अग्रसरणेन-इति वा, अग्रसम्पादिन्- इति वा । अपिवा ‘अग्रम्’ इत्येतत् अनर्थकम्-उपबन्धम्- आददीत ॥ “अद्धीदिन्द्र प्रस्थितेमा हवींषि चनो दधिष्व पचतोत सोमम् ।” ( ऋ० सं० ८, ६, २१, ३ ) । अद्धि इन्द्र प्रस्थितानि इमानि हवींषि चनो दधिष्व । ‘चन’ इति अन्ननाम । ( पचता- ) पचति नीमीभूतः । “ तं मेदस्तः प्रति पचताग्रभीष्टाम् ।” ( ) । इत्यपि निगमो भवति । अपि वा मेदसश्च पशोश्च सात्त्वं द्विवचनं स्यात्’ यत्रहि एक-वचनार्थः प्रसिद्धं तद्भवति ॥ “ पुरोला अग्न पचतः ।” [ ऋ०सं० ३, १, ३१,