निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ३१७) ६ अ० ५ पा० १ खं० “स्तवे वज्र्यूचीषमः” [ऋ०सं० ७, ७, ६, २] । स्तूयते वज्री ऋचा समः ॥ ‘अनर्शरातिम्’ अनश्लीलदानम् । अश्लीलं पापकम् । अश्रिमत् विषमम् । “अनर्शरातिं वसुदामुपस्तुहि” [ऋ०सं० ६, ७, ३, ४] इत्यपि निगमो भवति । ‘अनर्वा’ अप्रत्युतः अन्यस्मिन् । “अनर्वाणं वृषभं मन्द्रजिह्वं बृहस्पतिं वर्द्धया नव्यमर्कैः ।” ( ऋ०सं० २, ५, १२, १ ] । ‘अनर्वम्’ अप्रत्युतम् अन्यस्मिन् । वृषभं ‘मन्द्र- जिह्वं’ मन्दनजिह्वं, मोदनजिह्वम्-इति वा । बृह- स्पतिं वर्द्धय नव्यम् । ‘अर्कैः’ अर्चनीयैः स्तोमैः । ‘असामि’ सामिप्रतिषिद्धम् । ‘सामि’ स्यतेः । “असाम्योजो बिभृथा सुदानवः” । [ऋ० सं० १, ३, १९, ५ ] । असुसमाप्तं बलं बिभृत कल्याणदानाः ॥ १ (२३)॥ अर्थः-‘अमत्र’ (१०१) क्या ? अमात्र-जिसकी मात्रा या परिमाण नहो । सो क्या ² महान्-बड़ा होतो है। अथवा अनभ्यमित-जो किसी से हिंसित न होसके, ‘अमत्र’ होता है । “महाँ अमत्रो वृजिने विरप्शी” अर्थात्-महान्