भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 779, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 779

हिन्दी निरुक्त (७) ७ अ० १ पा० ३ सू० 'इन्द्रः' माध्यमिक देव (पर्जन्य) 'दिवः ' द्युलोक को 'ईशे' (ईष्टे) ईशन करता है शासन करता है, 'इन्द्रः (एव) इन्द्र ही 'पृथिव्याः' पृथिवी को 'ईशे' ईशन करता है या शासन करता है ॥ द्वितीया में उदाहरण- [ निरु०- ] " इन्द्रमिद् गाथिनो बृहत् " [ ऋ० सं० १, १, १३, १ ]॥ इस ऋचाका मधुच्छन्दस् ऋषि और महाव्रत में महदुक्थ शिरस् पे शस्त्र (शस्त्रावयव) है । 'गाथिन. !' (सामगाः) हे सामके गान करने वालो ' 'इन्द्रम् इत्' (इन्द्रम्-एव) इन्द्र को ही 'बृहत्' (बृहतां साम्ना) बृहत् साम से (अभिष्टुत) आभिमुख्यसे स्तुति करो । तृतीया में उदाहरण-- (निरु०) "इन्द्रेणैते तृत्सवो वेविषणाः" (ऋ० सं० ५, २, २७, ५)। इस ऋचा का वसिष्ठ ऋषि, इन्द्र देवता महाव्रत मे निष्केवल्य दक्षिण पक्ष में शस्त्र है । 'एते' (मेघाः) ये मेघ 'इन्द्रेण' इन्द्रसे 'तृत्सवः' (दारयितव्याः) विदारण करने योग्य 'वेविषाणाः' और व्याप्यमान होते हुए (आप इव) जलों के समान (केनचित् सृष्टाः) किसी से प्रेरित हुये (नीचीः) नीचे २ (अगच्छन्) चले गए । चतुर्थी में उदाहरण- [ निरु०- ] "इन्द्राय साम गायत" (ऋ०मं० ६, ७, १, १) ।