निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( ३७ ) ७ अ० २ पा० ३ खं० अपि तु यद् दृश्यते अपुरुषविधंतत् । यथाअग्निः, वायुः, आदित्यः चन्द्रमा-इति । (क) यथो एतत्-“चेतनावद्वद् हि स्तुतयो भवन्ति” इति, अचेतनानि अपि एवं स्तूयन्ते । यथा-अक्ष- प्रभृतीनि ओषधिपर्यन्तानि ॥ (ख) यथो एतत्-“पौरुषविधिकैः अङ्गैः सस्तू- यन्ते ” इति, अचेतनेषु अपि एतद् भवति । “अभिक्रन्दन्ति हरितेभि रासभिः । ” [ऋ०सं० ८, ४, २९, २ ] । इति ग्रावस्तुतिः ॥ (ग) यथो एतत्-“ पौरुषविधिकै र्द्रव्यसंयोगैः” इति एतदपि तादृशमेव । “सुखं रथं युयुजे सिन्धुरश्विनम् ” । [ ऋ० सं० ८, ३, ७, ४ ] । (घ) यथो एतत्-“पौरुषविधिकैः कर्मभिः ” इति, एतदपि तादृशमेव । “ होतुश्चित्पूर्वे हविरद्यमाशत ” [ ऋ०सं० ८, ४, २९, २ ] । इति ग्रावस्तुतिरेव ॥ अपि वा उभयविधाः स्युः ॥