भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 82, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 82

८२ अ० १ पा० ३ खं० ६ । (मं० ३) “सुविदुरिव” । “सुविज्ञायेते इव । अथापि 'न' इत्येषः, 'इत्' इत्येतेन संप्रयुज्यते परिभये । “हविर्भिरिके स्वरितः सचन्ते सुन्वन्त एके सवनेषु सोमान् । शचीर्मदन्त उत दक्षिणाभिर्नेज्जिह्मा- यन्त्यो नरकं पताम” इति । नरकं = न्यरकं = नीचैर्गमनम् । नास्मिन् रमणं स्थानमल्पमप्यस्ति, इति वा । अथापि 'न च' इत्येषः 'इत्' इत्येतेन संप्रयुज्यते अनुपृष्टे । “नचेत् सुरां पिबन्ति” इति । सुरा सुनोतेः । एवम् उच्चावचेषु अर्थेषु निपतन्ति, ते उपेक्षितव्याः ॥ ६ ॥ इति तृतीयः पादः । अर्थ—ब्राह्मण यज्ञको अच्छे प्रकार जानते हैं। ब्राह्मणोंसे यज्ञ और नक्षत्र भले प्रकार जाने गये हैं। यहांसे [निपात समा- हार है।] 'न' यह 'इत्—इसके साथ सब ओरसे भय अर्थमें बोला जाता है। [जैसे] “हविर्भिः”—कोई मनुष्य इस लोकसे हवि- योंके दानसे स्वर्गको जाते हैं, कोई मनुष्य यज्ञोंमें सोमोके अभि- षवण कर्मको करते हुये, कोई स्तुतियोंसे देवताओंको प्रसन्न करते हुये और कोई दक्षिणाओंसे स्वर्गको जाते हैं। [यदि हम पति- योंसे भी धोका करें, जिस अवस्थामें कि स्त्रियोंको यज्ञ आदि कर्मका अधिकार नहीं है तो निरुपाय होकर, नरकमें गिरें ] 'नरक' नाम न्यरक अर्थात् नीचेको जाना या अधोगतिका है।

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य) · पृष्ठ 82, कुल 1282 में से · BharatKosha