निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( १४७ ) ८ अ० २ पा० २ खं० देवान्यजसि जातवेदः । आ च वह मित्र मह- श्चिकित्वान्त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः॥” [ऋ०सं० ८,६८,१ ] ॥ “समिद्धो अद्य” मनुष्यस्य मनुष्यस्य गृहे “देवो देवान्-यजसि जातवेदः, आ च वह मित्र मह- श्चिकित्वान्”-चेतनावान् , “त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः”-प्रवृद्धचेताः ॥ यज्ञेध्मः-इति कात्थक्यः । अग्निः-इति शाकपूणिः ॥ ‘तनूनपात्’ आज्यम्-इति कात्थक्यः । ‘नपात्’ इति अनन्तरायाः प्रजाया नामधेयम् । निर्णततमा भवति । गौः अत्र ‘तनूः’ उच्यते । तता अस्यां भोगाः । तस्याः पयो जायते । पयसः आज्यं जायते । अग्निः- इति शाकपूणिः । आपः अत्र ‘तन्वः’ उच्यन्ते । तता अन्तरिक्षे । ताभ्यः ओषधि-वनस्पतयो जायन्ते । ओषधि वनस्पतिभ्यः एष जायते ॥ तस्य-एषा भवति ॥ २ (५) ॥ अर्थः-“समिद्धो अद्य” इस ऋचा का भार्गव जम-