भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 922, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 922

हिन्दी निरुक्त ( १४४ ) = अ० २ पा० ४ खं० यजतस्य यज्ञैः । ये सुक्रतवः शुचयोधियंधाः स्वदन्ति देवा उभयानि हव्या ॥” [ऋ०सं० ५,२, १, २] ॥ नराशंसस्य महिमानम्-एषाम् उपस्तुमः, यज्जि- षस्य यज्ञै ये सुकर्माणः शुचयोधियंधारयितारः स्वदयन्तु देवाः-उभयानि हवींषि सोमं च इतरा- णि च इतिवा । तान्त्राणि च आवापिकानि च इति वा ॥ ‘ईलः’ ईट्टेः स्तुतिकर्मणः । इन्धतेर्वा ॥ तस्य एषा भवति–॥४(७)॥ ‘एषाम्’ इन मनुष्यों के ‘नराशंसस्य’ वाञ्छित फल के देने वाले यज्ञ की ‘महिमानम्’ महिमा को ‘उपस्तुमः’ स्तुति करते हैं । ‘यजतस्य’ (यज्जिषस्य) यज्ञ करने वाले के ‘यज्ञैः’ (कर्मभिः) कर्मों से ‘ये’ जो ‘सुक्रतवः’ (सुकर्माणः) सुन्दर कर्म वाले ‘शुचयः’ बिलकुल पाप रहित ‘धियंधाः’ (धियंधार- यितारः) बुद्धि के धारण करने वाले ‘देवाः’ देवता हैं, वे ‘उभयानि’ दोनों प्रकार के ‘हव्या’ (हवींषि) हविष्यों को ‘स्वदन्ति’ (स्वदयन्तु) चाखें । दोनों प्रकार के हवि-सौमिक पशु में-एक सोम और दूसरे पशु पुरोडाश धाना आदि हैं । और सोम से अन्यत्र तान्त्र (प्रयाज आज्यभाग स्विष्टकृत् आदि) और आवापिक (प्रधान हविष् ) ये दो प्रकार के हवि हैं । शाकपूणि के मत में-हम नरों के इच्छित उपकारों के