भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 924, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 924

हिन्दी निरुक्त ( १५७ ) ८ अ० २ पा० ६ खं० वरीयो देवेभ्यो अदितये स्योनम् ॥” (ऋ० सं० ८, ६, ८, ४)॥ प्राचीनं बर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वसनाय अस्याः प्रवृज्यते, अग्रे अन्हो बर्हिः, पूर्वार्द्धे तद् विप्रथते 'वितरं',-विकीर्णतरम्-इति वा, विस्तीर्णतरम्- इति वा । 'वरीयः' वरतरम् । उरुतरं वा । देवेभ्यश्च अदितये च स्योनम् । 'स्योनम्'- इति सुखनाम । स्यतेः । अवस्यन्ति- एतत् । सेवितव्यम्भवति-इति वा । 'द्वारः' जवतेर्वा । द्रवतेर्वा । वारयतेर्वा ॥ तासाम्-एषा भवति- ॥६(९)॥ अर्थ :- “प्राचीनं०” [ यज्ञ में कुशों का उपयोग- ] ‘अस्याः पृथिव्याः वस्तोः (वसनाय) प्रदिशा (विधिना) (मन्त्रेण वा) अन्हाम् अग्रे (पूर्वाह्ने) प्राचीनं बर्हिः वृ- ज्यते' इस पृथिवी के ढांपने के लिये पूर्वाह्नकाल में = दिन के पहिले पहर में प्राचीन = पूर्व दिशा में गया हुआ अथवा पूर्वाग्र कुश (डाभ) विधिवाक्य के अनुसार काटा जाता है अथवा प्रस्तरण मन्त्र से बिछाया जाता है। ‘वरीयः' और २ यज्ञ के अङ्गों से बहुत श्रेष्ठ है । 'वितरं (विकीर्णतरं वा विस्तीर्णतरं वा) काटा हुआ अथवा बिछाया हुआ 'व्युप्र- थते' (तद् विप्रथते) वह कुश फैल जाता है। और 'देवेभ्यः'