निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

हिन्दी निरुक्त ( १६० ) ८ अ० २ पा० ७ खं० दौड़ना, गमने, तथा धारण करने योग्यों का धारण किया जातो है । “तासामेषा०” उन द्वारों की यह ऋचा है-॥६(६)॥ (खं०७) (निरु०) व्यचस्वतीरुर्विया विश्रयन्तां पतिभ्यो न जनयः शुम्भमानाः । देवीर्द्वारो बृहतीर्विश्व- मिन्वादेवेभ्यो भवतसुप्रायणाः॥» [ऋ० सं० ८, ६, ८, ५] व्यञ्जनवत्यः उरुत्वेन विश्रयन्तापतिभ्यो इव जा- याः ऊरू मैथुनधर्मे शुशोभिषमाणाः वरतमम्- अङ्गम् · ऊरू, देव्यो द्वारो बृहत्यो महत्यो 'विश्व- मिन्वाः' विश्वम् आभिः एति यज्जे । गृहद्वारः- इति कात्थक्यः । अग्निः- इति शाकपूणिः । 'उषासानक्ता' उषाश्च नक्ता च । 'उषा' व्याख्याता । 'नक्ता' इति रात्रिनाम। अनक्ति भूतानि। अपि वा अव्यक्तवर्णा । तयोः एषा भवति-॥७(१०) ॥ अर्थ:- “व्यचस्वतीः०” (याः) जो ये 'व्यचस्वती' (व्यञ्जनव- त्यः) अनेक प्रकार आने जाने से युक्त हैं, वे (द्वारः) द्वार (दर- वाजे) 'उर्विया' (महत्त्वेन) विस्तार से 'विश्रयन्ताम्' खुलजावें ।