भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 940, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 940

हिन्दी निरुक्त ( १७३ ) ८ अ० ३ पा० ३ खं० “तत्०” सो कौन वनस्पति है ? यूप = यज्ञ का खम्भा, यह कात्यक्य कहते हैं । अग्नि है, यह शाकपूणि मानते हैं । उसकी यह दूसरी ऋचा है ॥ २ (१७) ॥ ( खं० ३ ) (निरु०-) “अञ्जन्ति त्वा मध्वरे देवयन्तो वन- स्पते मधुना दैव्येन । यद् दुर्ध्वस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यद्वाक्षयो मातुरस्या उपस्थे ॥” [ ऋ० सं० ३, ३, १, १ ] अञ्जन्ति त्वाम् अध्वरे देवान् कामयमाना वनस्पते मधुना दैव्येन च घृतेन च । यद् ऊर्ध्वः स्थास्यसि द्रविणानि च नो दास्यसि । यद्वा ते कृतः क्षयः, मातुःअस्या उपस्थे उपस्थाने । अग्निः- इति शाकपूणिः । तस्य एषा अपरा भवति-॥३(१८) अर्थः-“अञ्जन्ति०” इसका विश्वामित्र ऋषि, त्रि- ष्टुप् छन्द और यूप देवता तथा यूप के घृत से अञ्जन या चुपड़ने में विनियोग है, यह ऋचा पुरोरुक् तथा अनुवाक्य संज्ञक है । यूप पक्ष में निगम है ॥ हे यूप ! हे ‘वनस्पते !’ ‘त्वाम्’ तुझे ‘अध्वरे’ यज्ञ में ‘देव- यन्तः ( देवान् यष्टुं कामयमानाः ) देवताओं को यजन करने की इच्छा करते हुए ऋत्विज् और यजमान ‘दैव्येन’ संस्कार