निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)
Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary
महर्षि यास्क मुनि द्वारा
पृष्ठ 940, कुल 1282 में से
संदर्भ में पढ़ेंहिन्दी निरुक्त ( १७३ ) ८ अ० ३ पा० ३ खं० “तत्०” सो कौन वनस्पति है ? यूप = यज्ञ का खम्भा, यह कात्यक्य कहते हैं । अग्नि है, यह शाकपूणि मानते हैं । उसकी यह दूसरी ऋचा है ॥ २ (१७) ॥ ( खं० ३ ) (निरु०-) “अञ्जन्ति त्वा मध्वरे देवयन्तो वन- स्पते मधुना दैव्येन । यद् दुर्ध्वस्तिष्ठा द्रविणेह धत्ताद्यद्वाक्षयो मातुरस्या उपस्थे ॥” [ ऋ० सं० ३, ३, १, १ ] अञ्जन्ति त्वाम् अध्वरे देवान् कामयमाना वनस्पते मधुना दैव्येन च घृतेन च । यद् ऊर्ध्वः स्थास्यसि द्रविणानि च नो दास्यसि । यद्वा ते कृतः क्षयः, मातुःअस्या उपस्थे उपस्थाने । अग्निः- इति शाकपूणिः । तस्य एषा अपरा भवति-॥३(१८) अर्थः-“अञ्जन्ति०” इसका विश्वामित्र ऋषि, त्रि- ष्टुप् छन्द और यूप देवता तथा यूप के घृत से अञ्जन या चुपड़ने में विनियोग है, यह ऋचा पुरोरुक् तथा अनुवाक्य संज्ञक है । यूप पक्ष में निगम है ॥ हे यूप ! हे ‘वनस्पते !’ ‘त्वाम्’ तुझे ‘अध्वरे’ यज्ञ में ‘देव- यन्तः ( देवान् यष्टुं कामयमानाः ) देवताओं को यजन करने की इच्छा करते हुए ऋत्विज् और यजमान ‘दैव्येन’ संस्कार