भारतकोश
निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

निरुक्तम् (महर्षि यास्क मुनि - निघण्टु एवं वैदिक शब्द-व्युत्पत्ति सान्वय सटीक भाष्य)

Niruktam of Maharshi Yaska with Nighantu and Hindi Commentary

महर्षि यास्क मुनि द्वारा

DevanagariHindipublished1,282 पृष्ठ

पृष्ठ 939, कुल 1282 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 939

हिन्दी निरुक्तं ( १७२ ) ८ सं० ३ पा० २ खंड ( सं० २ ) (निरु०-) "उपावसृजत्तम॑न्था समञ्जन्देवानां पाथ ऋतुथा हवींषि । वनस्पतिः शमिता देवो अग्निः स्वदन्तु हव्यं मधुना घृतेन ॥” (ऋ०सं०८,६,९,५) उपावसृज, आत्मना आत्मानं समञ्जन्, देवा- नामन्नम्, ऋतौ ऋतौ हवींषि काले काले । वनस्पतिः, शमिता, देवः-अग्निः- इत्येते त्रयः स्वदयन्तु हव्यं मधुना च घृतेन च । तत्र को वनस्पतिः ? यूपः-इति कात्थक्यः । अग्निः-इति शाकपूणिः । तस्य एषा अपरा भवति ॥२(१७)॥ अर्थ- "उपावसृज०" हे देव ! (त्वम्) तू (एतत्) इस 'देवानाम्' देवताओं के 'पाथः' अन्न को 'हवींषि' और घृत आदि हविओं को 'ऋतुथा' (ऋतौ-ऋतौ = काले काले) ऋतु ऋतु पर या समय समय में 'त्मन्या' (आत्मना आत्मानम्) आत्मा से आत्मा को 'समञ्जन्' संस्कार विशेष से प्रकट करता हुआ अथवा सचिक्कण = चिकना करता हुआ 'उप' (आश्लिष्य) उसके साथ लग कर 'अवसृज' रच या बना । 'वनस्पतिः' वनस्पति, 'शमिता' शमिता और अग्निः देवः' अग्नि देव (इति एते त्रयः) ये तीनों देवता 'मधुना' मधु से 'घृतेन'-(च) और घृत से 'हव्यम्' हविः को स्वदन्तु (स्वदयन्तु) स्वादु बनायें ।