नीति शतक (भर्तृहरि - डॉ. राकेश शास्त्री हिन्दी व्याख्या सहित)
Niti Shataka of Bhartrihari Hindi
महाराज भर्तृहरि द्वारा
स्रोत: Neeti Shataka with Sanskrit Shlokas, Anvaya & Hindi Commentary by Dr. Rakesh Shastri (उद्गम)
पृष्ठ 49, कुल 194 में से
संदर्भ में पढ़ेंनीतिशतकम् २७
उपमानाद् यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः॥ ४. शार्दूलविक्रीडित छन्द का प्रयोग हुआ है— लक्षण सूर्याश्वैर्मसजा स्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्॥ ५. यहाँ संस्कारित वाणी से अभिप्राय व्याकरण आदि की दृष्टि से शुद्ध, शिष्ट एवं विनम्रता से युक्त वाणी से है।
व्याकरणात्मक टिप्पणी— १. चन्द्र इव उज्ज्वलाः (कर्मधारय) चन्द्र + उज्ज्वलाः = चन्द्रोज्ज्वलाः (गुण, आद्गुणः) २. न + अलंकृता = नालंकृता (दीर्घ, अकः सवर्णे दीर्घः) ३. वाणी + एका = वाण्येका (यण्, इकोयणचि) ४. वाक् + भूषणम् = वाग्भूषणम् (व्यंजन, झलांजशोऽन्ते) ५. वि + √लिप् + ल्युट् = विलेपनम् (नपु., प्रथमा विभक्ति, एकवचन) ६. मूर्धनि जायन्ते इति मूर्धजाः, मूर्धन् + √जन् + ड (पुंल्लिंग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन) ७. सम् + √कृ + क्त + टाप् = संस्कृता ८. वाक् एव भूषणम्, वाग्भूषणम् (कर्मधारय) ९. √भूष् + ल्युट् = भूषणम् (नपु., प्रथमा विभक्ति, एकवचन) १०. अलम् + √कृ + क्त = अलंकृताः (प्रथमा विभक्ति, बहुवचन) ११. √भूष् + णिच् + झि = भूषयन्ति (लट् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचन)
विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं,
विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।
विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परं दैवतं, १
विद्या राजसु पूजिता न हि धनं विद्याविहीनः पशुः॥२१॥
अन्वय- विद्या नाम नरस्य अधिकम् रूपम्, प्रच्छन्न गुप्तम् धनम् (अस्ति)। विद्या भोगकरी, यशः सुखकरी, विद्या गुरूणाम् गुरुः (वर्तते)। विदेशगमने विद्या, बन्धुजनः विद्या परम् दैवतम्, विद्या (एव) राजसु पूजिता, न हि धनम्। विद्याविहीनः पशुः (अस्ति)।
अनुवाद- विद्या वस्तुतः मनुष्य का सर्वश्रेष्ठ सौन्दर्य (है), छिपा हुआ गुप्त धन (है)। विद्या भोग देने वाली, यश और सुख प्रदान करने वाली (है)। विद्या गुरुओं का गुरु (है)। विदेश जाने पर विद्या आत्मीय बन्धु है, विद्या सबसे बड़ा देवता है। विद्या
१. परा देवता