न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

र्थी कश्चिदिष्टपूर्तयोः प्रवर्त्तेत, न हि निष्फले दुःखैकफले वा कश्चिदेकोऽपि प्रेक्षापूर्वकारी घटते, प्रागेव जगत् । लाभपूजाख्यात्यर्थमिति चेद् ? लाभादय एव किन्निबन्धनाः? न हीयं प्रवृत्तिः स्वरूपत एव तद्धेतुः, यतो वाऽनेन लब्धव्यं, यो वैनं पूजयिष्यति । स किमर्थम् ? ख्यात्यर्थमनुरागार्थञ्च, जनो दातरि मान- बोधनी । ख्यास्यन्ननन्यथासिद्धिं तावत् प्रतिजानाति-यदि हि- इति । भूतानां परिणतिः कार्य, तत्पर- म्परा, उर्वं बीजमङ्कुरं जनयति, तत् सस्यं, तद्ब्रीह्यादिकमिति पूर्वं पूर्वं दृष्टमेवोत्तरोत्तरं प्रति का- रणमिति यद्युच्येतेति । यद्वां भूतानां सहकारिणां परिणतिः साकल्यम् । इष्टं=यागादि श्रौतं कर्म । पूर्तं = खातादि स्मार्त्तम् इति । अत्र हेतुत्वेन संग्रहं व्याचष्टे-न हि - इति । शङ्कते- लाभ इति । दुःखात्मकयोरपि श्रौतस्मार्त्तयोर्लाभादिदृष्टसिद्धयर्थमर्थं प्रवर्त्तत इति दूषयति-ला- भादय-इति । तेऽप्यदृष्टनिबन्धना इत्यर्थः । कुत इत्यत आह-न हि-इति । न हीयं यागा- दौ प्रवृत्तिः स्वरूपेणैव लाभादिहेतुः, तेषां प्रवृत्त्यानन्तर्यनियमाभावात्; तेनादृष्टद्वारेणैव हेतुत्व मिति भावः । यतो वा-इति । स किमर्थं लम्भयति पूजयति वेति शेषः । तत्र प्रवृत्तिरपि नादृ- ष्टमन्तरेणोपपद्यत इति भावः । शङ्कते- ख्यात्यर्थम् इति । नतु पारलौकिकं किञ्चिल्लिप्समानः पूज- प्रकाशः । इष्टं यागादि । पूर्तं तडागादि । न हीति । बलवदनिष्टाननुबन्धीष्टसाधनताज्ञानजन्यत्वात् प्रवृत्तेरिति भावः । प्रागेवेति निपातसमुदायोऽतिशयार्थः । लाभेति । तथाच दृष्टेष्टसाधन- ताज्ञानादेव तत्र प्रवृत्तिर्न पारलौकिकेष्टसाधनताज्ञानादिति भावः । न हीति । चिरातीतायामेव यागादिक्रियायां लाभाद्युत्पादादिति भावः । यद्वा, स्वरूपतो लाभादिहेतुत्वे, नास्तिकैरपि तत्कर- णप्रसङ्गादिति भावः । यतो चेति । लाभाद्युद्दिश्य यागादौ प्रवर्त्तमानाय परेण धनदानमदृष्टार्थ- मेवेति तत्सिद्धिरित्यर्थः । ख्यात्यर्थमिति । दृष्टार्थमेव तद्दानमिति नादृष्टमुद्देश्यमिति भावः । टिप्पणी । [ पृ० ८७-१ ] यद्वा विद्यमानाश्रयेत्यादि । स्वाश्रयाधिकरणक्षणोत्पन्नद्रव्यनाश इत्यर्थः । [पृ० ८७-२] सासमवायिकारणक इति । असमवायिकारणसहितस्य द्रव्यस्य नाशे । अर्था- दसमवायिकारणनाशोत्पत्तिकक्षणोत्पन्नद्रव्यनाश इत्यर्थः । [पृ० ८७-३] उभयजन्ये द्रव्यनाश इति । पूर्वोत्पन्नविभागादाश्रयनाशक्षण एव यत्रासमवायिनाशस्तत्रोभयजन्यत्वं प्रसिद्धयति । [पृ० ८८-१२] व्यक्तिविशेषमप्रतीति । अन्यवहिविद्यमानोभयनाशकद्रव्यनाश उभयना- शस्य दण्डचक्रादिवत्कारणत्वम्बोध्यम् । यथाश्रुते कार्य्यकारणभावानन्त्यापत्तेः ॥ ६ ॥ [पृ० ९१-१४] एकजातीयत्वात् इति । महत्तत्वादीनां पुरुषभेदेन भेदेप्येकप्रकृतिविकार- त्वादेकजातीयत्वमिति पर्य्यवसितार्थः । [पृ०९१-१५]द्रष्टुं शक्यत्वादिति । ज्ञातुं शक्यत्वा- दित्यर्थः । तेन दशधातोश्चाक्षुषप्रत्यक्षार्थक तया तदभावेऽपि न क्षतिः । अल्पविषयतयाऽनुमानाव- तारसम्भवात् । यद्यप्युपादानगोचरप्रत्यक्षस्यैव कार्य्यजनक तया ब्रह्म नास्मदादिना द्रष्टुं शक्यम् । तथापि तन्मात्राभिज्ञसिद्धावपि न सकलदर्शीश्वरसिद्धिः । यद्वा द्रष्टुं शक्यत्वादित्यनेनादृष्टव्यव- च्छेदः । तथाच नादृष्टाधिष्ठातृत्वेनेश्वरसिद्धिरित्यत्र तात्पर्य्यम् । स्वरूपभेदसहकारिभेदाद्वित्यर्थे इति पूर्वपक्षिणोऽभिमानमिति शेषः । अग्रे दृष्टान्तेऽपीत्यादिना तदूखण्डनमेव करिष्यति । [पृ० ९२-२१] दृष्टान्तेऽप्यविचित्रकारणेति । कारणपदं सामग्रीपरम् , तस्यैव वैचित्र्यनियामकत्वं "तदेवमित्यादि प्रसाधितम्" इत्यन्तेनोपसंहरिष्यति । तथा च दृष्टान्तस्थलेऽपि यस्या वैचित्र्यप्र- योजकत्वं सा विचित्रेवेति भावः । [पृ० ९२-२२] सम्बन्धी न क्रम इत्यादि एकस्य क्रमः, एवं समस्य वैचित्र्यम् परैरपि नाभ्युपगतमित्यतः पूरयति सम्बन्धी कार्याणामिति ॥ ७ ॥ १३ न्या० कु०