न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

( ६ )

पीयूषवर्षजयदेवापरनाम्नो पक्षधरमिश्रस्य प्रधानोऽन्तेवासी नव्यन्यायप्राचीनन्याययोस्तत्त्वज्ञस्त- त्कालिकनैयायिकेष्वतीवप्रसिद्धनैयायिको बभूवेति । यत एवोक्तं तत्त्वचिन्तामणिप्रत्यक्षखण्डपुष्पिकायां— अधीत्य रुचिदत्तेन जयदेवाज्जगद्गुरोः । चिन्तामणौ ग्रन्थमणौ प्रकाशोऽयं प्रकाश्यते ॥ इति । तथा— श्रीदेवदत्ततनयो विनयोपगूढः श्रीरेणुकाविरलगर्भपुटोपजातः । श्रीशक्तिदत्तमतिदत्तसहोदरो यः सोऽमुं चकार रुचिदत्तकृती प्रकाशम् ॥ इति श्रीसोदरपुरकुलसमुद्भूतमहामहोपाध्यायश्रीरुचिदत्तविरचिते तत्त्वचिन्तामणि- प्रकाशे । अनेन न्यायकुसुमाञ्जलिप्रकाशे मकरन्दव्याख्या, तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशः, तर्कपादः, तर्कसारश्च स्वतंत्रो व्यरचीति प्रसिद्धिः । एतत्समयविषये त्वनेकमतानि प्रतीयन्ते, तथथा सुरेन्द्र- नाथगुप्तमहोदयमतेनायमीस्वीयत्रयोदशशताब्द्यां १२७५ वर्षे बभूवेति । सार्धदशकोत्तर-त्रयोदशश- ताब्दिमध्येऽस्य स्थितिररासीदिति च तार्किकरक्षायां वाराणसेयभूतपूर्वरराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयीय- प्रधानाचार्या महामहिमशालिनो डॉ० वेनिसमहाशया दर्शयन्ति स्म । वस्तुतस्त्वनेकशास्त्राविस्तृतस्य नव्यन्यायशास्त्रस्य बीजाधानं विदधतः श्रीगङ्गेशोपाध्यायस्य शिष्येण पुत्रेण च प्रकाशकर्त्रा द्वादशशताब्द्यां वर्तमानेन सुयोग्यस्तत्कालिको यज्ञपतिरध्यापितः । यज्ञपतिशिष्यश्च हरिमिश्रस्तस्य च पक्षधरमिश्रः । तेन च वासुदेव-रुचिदत्त-चन्द्रपतिरिति त्रयो- ऽन्तेवासिनः प्राधान्येन न्यायशास्त्रमध्याप्य भारतं वर्षे स्वनामकीर्तिपताक्या समलङ्कृतमभूत् । तेषु रुचिदत्तमिश्रस्य शिष्यो महेशठक्कुरो महामहिम्नो अक्रूरनाम्नो यवनराजस्य समये ई० १५५६ हायने षोडशशताब्द्यामेवाभूदतस्तमय एव रुचिदत्तस्य स्थितिररासीदिति सिद्धान्तः । अयं च सिद्धान्तो— वेदैर्बाणयुतैः सशंभुनयनैस्संख्यां गते हायने श्रीमत्प्रौढमहीभुजो गुरुदिने मार्गे च पक्षेऽसिते । पट्ट्यां ताममरावतीमधिवसन् या भूमिदेवालया श्रीमत्पक्षधरः सुपुस्तकमिदं शुद्धं व्यलेखीद्भुतम् ॥ इति च वचनेन १४५१ A. D.–१४६५ A. D. समयस्थितिकस्य पक्षधरमिश्रस्य समयनिर्धारणेन परिपुष्टो भवतीति सुधीभिर्विभावनीयम् । टिप्पणीकारा धर्मदत्तापरपर्यायश्रीवच्चाझामहोदयास्तु मिथिलाप्रदेशान्तर्गतनवानीनाम्निग्रामे १९१७ वैक्रमाब्दे दरभंगाधीशश्रीरुद्रसिंहमहाराजराजपण्डितानां रत्नपाणिझामहोदयानां तनुज- न्मनो पं० दुर्गादत्तझानाम्नो विदुषः पुत्रः सुगृहीतनामधेयो धर्मदत्तनाम्ना वच्चाझापरपर्यायेण प्रथितो बभूव । स च गृह एव प्रारम्भिकमध्ययनं समाप्य ठाढीग्रामनिवासिनो विद्वन्मूर्धन्यस्य पं० विश्वनाथझाविदुषः समीपे किंचित्कालमध्ययनं कृत्वा तत्कालीनप्रसिद्धनैयायिकप्रवरस्य पं० वचु- जनझाविदुषः प्रधानान्र्तेवासित्वमवाप्य न्यायवैशेषिकशास्त्रे व्युत्पत्तिमावाप्तवान् । पश्चाद्वाराणस्यां