न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

१२० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १० कारिकाव्याख्यायां स्वरूपतोऽभेदात् । तदुपाधेस्तु मन्त्रमन्तरेणापि स्वकारणाधीनत्वात् । प्राग्भा- वावच्छेदककालोपाधिस्तदपेक्ष इति चेन्न । मन्त्रात् पूर्वमपि तस्य भावात् । तस्मा- त् सामग्रीतत्कार्ययोः पौर्वापर्यनियमात्तदभावयोरपि पूर्वापरभाव उपचर्यते । वस्तुतस्तु तुल्यकालत्वमेवेति नायं पन्थाः । बोधनी । वति यत्प्राप्तिर्मन्त्रायधीना भवेदिति । नन्वौपाधिककालभेदप्राप्तिर्मन्त्रायधीना स्यादित्याशङ्कयाह- तदुपाधेः-इति । अत्र हि पक्षे कालान्तरप्राप्तिर्नाभावच्छेदकोपाध्यन्तरप्राप्तिरित्यवशिष्यते । तत्र कालोपाधिः सूर्यगत्यादिर्मन्त्रमन्तरेणापि स्वकारणाधीनः, तत्प्राप्तिश्च प्रागभावस्यानुत्पाद्यत्वेन स्वयमेव सिद्धेति किमत्र मन्त्रादिना क्रियत इति । ननु कालमात्रभेदोपाधेर्मन्त्रानपेक्षत्वेऽपि प्रा- गभावव्यवच्छेदककालान्तरोपाधिर्मन्त्रादिकमपेक्षते । न हि सूर्यगत्यादिमात्रभेदितः कालः प्राग्- भावं व्यवच्छिनत्ति कार्योत्पत्त्युत्तरकालमपि तस्य भावादित्याह- प्राग्भाव-इति । अस्ति हि मन्त्रादेः पूर्वमपि प्राग्भावावच्छेदककालोपाधिः, यदि पूर्वमपि प्राग्भावस्तदवच्छेदकश्च काल- स्तदुपाधिश्च कश्चिन्न स्यात् तर्हि तदानीं प्राग्भावव्यवहारो न स्यादिति । यद्यनादित्वात् कार्यप्रा- गभावो नोत्पाद्यः कथं तर्हि कारणाभावात् कार्याभाव इति कार्यकारणभावयोः कार्यकार- णभावव्यवहारः । कालभेदे व्यपदेशश्च लौकिकानामिति शङ्कामुपपादयन्नाह-तस्मात्-इति । प्रागभावस्या- नुत्पाद्यत्वादौपचारिकः प्रयोग इत्यर्थः । अथोपपादितं कार्यानुत्पादस्याप्रतिबन्धकत्वमुपसंहरति - इति-इति । कार्यानुत्पादविपरीतः प्रतिबन्ध इत्ययं न प्रतिबन्धत्वोपपादनमार्गः किन्तु पूर्वोप- प्रकाशः । प्राग्भावावच्छेदकेत्यत्र कर्मधारयः । कालोपाधिमात्रस्य मन्त्रायजन्यत्वेऽपीति शेषः । लोके कारणाभावात् कार्याभाव इति हेतुपञ्चमीप्रयोग औपचारिक इत्याह-तस्मादिति । मुरारिमिश्रास्तु-न प्रतिबन्धकाभावः कारणं, न वा शक्तिः, किन्तु तत्तत्कालीनदाहविशेषं प्रति तत्तत्कालप्रतिबद्धेतरवह्नेः कारणत्वमिति प्रतिबन्धकाभावः कारणतावच्छेदको दण्डत्ववत् , न कारणम् । आकाशादौ त्वेकव्यक्तिके कचित् प्रतिबन्धेऽप्यन्यत्र शब्दोत्पत्तेरतथात्वेऽपि भेर्यादेरेव तथात्वेन कारणत्वमित्याहुः । तन्न । दण्डसंयुक्तचक्रत्वेन कारणत्वे सहकार्य्युच्छेदापत्तेः । अन्वयव्यतिरेकतौल्येनोभयस्या- पि हेतुत्वं विनिगमकाभावादित्यस्यापि तुल्यत्वात् । यद्धर्मवत्त्वमवगम्यैव यत्र यदवगमस्तत्र तस्य तदवच्छेदकत्वात् । प्रतिबन्धकाभावमनवग- प्रकाशिका । प्राग्भावावच्छेदकोऽन्यः कालोपाधिर्नास्त्येवेत्यत आह। कर्मधारय इति । तथा च प्राग्भा- वाच्छेदककालोपाधिरित्यर्थः । यद्वा प्राग्भावावच्छेदकस्य कालोपाधिरिति निरासायाह । कर्मधा- रय इति । प्राग्भावावच्छेदकपवस्य कालोपाधिपदेन सममित्यर्थः । औपचारिक इति । कार- णकार्ययोरेव पौर्वापर्यं परम्परासम्बन्धेनाभावनिष्ठत्वेन विवक्षितमित्यौपचारिकत्वं न तु लाक्षणिकत्वं सुब्विभक्तौ तदभावादिति ध्येयम् । भेर्यादेरिति । अतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणा भेरीसंयोगादे- रित्यर्थः । यद्धर्मवत्त्वमिति । न चैवं दृढदण्डत्वमपि सहकारि स्यात् तदनवगम्यापि दण्डत्वेन हेतोरग्रहादिति वाच्यम् । तस्य दण्डद्वारा चक्रादिसमवधानात् । इह तु तुल्यवदेवोभयोः सहका- मकरन्दः । यद्धर्मवत्त्वमिति । एवं दृढदण्डत्वमपि सहकारि स्यादित्युक्तमनुमानप्रकाशे द्रष्टव्यम् ।