न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तबके ] अपूर्व्वस्य चेतनधर्मत्वाक्षेपः । १२१ न चेदेवं, शक्तिस्वीकारेऽपि कः प्रतीकारः । तथाहि । प्रतिबन्धकेन शक्तिर्वा विनाश्यते तद्धर्म्मो वा, धर्म्मान्तरं वा जन्यते, न जन्यते वा किमपि ? इति प- क्षाः । तत्राकिञ्चित्करस्य प्रतिबन्धकत्वानुपपत्तेः । विपरीतधर्म्मान्तरजनने तद- भावे सत्येव कार्य्यमित्यभावस्य कारणत्वस्वीकारः प्रागभावादिविकल्पावका शश्च । तद्विनाशे तद्धर्म्मविनाशे वा पुनरुत्तम्भकेन तज्जननेऽनियतहेतुकत्वं, पूर्व्वं स्वरूपोत्पादकादिदानीमुत्तम्भकादुत्पत्तेः । न च समानशक्तिकतया तुल्यजा- तीयत्वान्नैवमिति साम्प्रतम् । विजातीयेषु समानशक्तिनिषेधात् । न च प्रतिबन्धक- शक्तिमेवोत्तम्भको विरुणद्धि, न तु भावशक्तिमुत्पादयतीति साम्प्रतम् । तदनुत्पाद- बोधनी । दर्शित एवेति । एवमेकदेशिनं निराकृत्य शक्तिवादिनमेव प्रत्याह-न चेदेवम्-इति । मन्त्रादेः प्रतिबन्धत्वं तत्प्रयोक्तॄणां प्रतिबन्धकत्वमित्यनभ्युपगमे शक्तिस्वीकारेऽपि त्वदुक्तसकलदूषणानां न निस्तार इति प्रतीकाराभावमेव दर्शयितुं यथासम्भवं विकल्पयति-तथा हि-इति । शक्ति- विनाशः प्रतिबन्धः इति प्रथमः कल्पः, यावद्द्रव्यभावित्वाच्छक्तेर्विनाशः तस्यास्तु कार्योदयानुकूल इति द्वितीयः, कार्यप्रतिकूलधर्म्मान्तरजननमिति तृतीयः, अकिञ्चित्करस्यैव प्रतिबन्धकत्वमिति चतुर्थः । अत्राऽऽनन्तर्यादन्तिमं पक्षं दूषयति-तत्र-इति । अतिप्रसङ्गानिर्व्वचनानुपपत्तेश्चेति भावः । तदनन्तरं कल्पं दूषयपि-विपरीत-इति । विपरीतधर्माभावस्य कारणत्वं तावत् प्रस- ज्येत, तत्र च प्रागभावादिविकल्पावकाशः पूर्व्ववदेव स्यादिति । प्रथमद्वितीयकल्पावेकप्रसरेण दूष- यति तद्विनाश-इति । शक्तिद्धर्मयोर्विनाशे सति पुनरुत्तम्भके सति कार्यदर्शनात् तेन तयो- रुत्पत्तिरङ्गीकार्य्या, तथा चानियतहेतुकत्वं, पूर्वं शक्तिमुत्पादकेनेदानीमुत्तम्भकेन तयोरुत्पत्तेरिति । ननु स्वरूपोत्पादकोत्तम्भकयोर्विजातीयत्वेऽप्येकशक्तित्वेन तुल्यत्वे संभवति नानियतहेतुकत्वप्रसक्ति- रित्याशङ्क्याह-न च-इति । कारणमाह-विजातीयेषु इति । प्रवाहोनादिमानेषनविजात्येकश- क्तिमानित्यत्र । ननु नोत्पादकः कारणशक्तिं तद्धर्मं वा जनयति, केवलं स्तम्भकस्य स्तम्भनशक्तिं निरुणद्धि, तेन नानियतहेतुकत्वप्रसङ्ग इत्याग्राह-न च-इति । तदनुत्पादेति । पूर्वं प्रतिबन्धकवि- नष्टयोः शक्तिधर्मयोः पुनरुत्तम्भकेनाजनने तयोरनुत्पाद एव स्यात्, ततश्च कार्यस्याप्यनुत्पादप्र- प्रकाशः । स्यापि वह्नेर्दाहेहेतुत्वावगमात् । अन्यथा शक्तिस्वीकारेऽपि त्वदुक्तदोष इत्याह । न चेदेवमिति तदभावे=विपरीतधर्म्मान्तराभावे । पूर्व्वमिति । "नित्ये नित्यैव सा शक्तिरनित्ये भावहेतुजा" इति पराभ्युपगमादित्यर्थः । विजातीयेष्विति । शक्त्यनुकूलशक्त्यन्तरपरम्पराऽनुसरणेऽनव- स्थानन्वेति भावः । तदनुत्पादेति । प्रतिबन्धकेन वह्निशक्तिनाशादुत्तेजकेन प्रतिबन्धकशक्ति- नाशेऽपि पुनर्वह्नौ शक्तिर्न स्यात् । पूर्व्वस्या नाशादन्यस्याश्च हेतोरभावादित्यर्थः । नन्वमुमानमस्तु शक्तौ मानम् । तथाहि कारणानि स्वजन्यानुकूलादृष्टभावभूतातीन्द्रिय- धर्मवन्ति, कारणत्वात्, आत्मवत् । तत्रादृष्टं तथा सिद्धम् । नचाऽऽत्मत्वमुपाधिः । अन्त्यश- प्रकाशिका । रिसमवधानात् । कारणानीति । एतच्च विप्रतिपत्तिस्थल एव व्याख्यातम् । अन्त्यशब्देति । अधि- मकरन्दः । कारणानीति । तादृशधर्मवत्त्वेना निश्चितानि नित्यकारणानीत्यर्थः । शेषं प्रागेव व्याख्यातम् । [पृ० ११८ पं०५] न भवितव्यं कायेणेति । यथा तन्नाङ्गीक्रियते तथैतदपि नाङ्गीकरणीयम् । तदुक्तौ तदात्मकानिष्ठप्रसङ्गस्तवापि स्यात् । त्वया तत्परिहारे कृते तेनैतदपि परिहृतम्भवेदित्यर्थः १० १६ न्या० कु०