न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

कुसुमाञ्जलिकारिकाः प्रथमः स्तवकः । सत्पक्षप्रसरः सतां परिमलोद्बोधबद्धोत्सवो विम्लानो न विमर्दनेऽमृतरसप्रस्यन्दमाध्वीकभूः । ईशस्यैष निवेशितः पदयुगे भृङ्गायमाणं भ्रम- चेतो मे रमयत्वविघ्नमनघो न्यायप्रसूनाञ्जलिः ॥ १ ॥ स्वर्गापवर्गयोर्मार्गमामनन्ति मनीषिणः । यदुपास्तिमसावत्र परमात्मा निरूप्यते ॥ २ ॥ न्यायचर्चैयमीशस्य मननव्यपदेशभाक् । उपासनैव क्रियते श्रवणानन्तरागता ॥ ३ ॥ सापेक्षत्वादनादित्वाद्द्वैचित्र्याद्विश्ववृत्तितः । प्रत्यात्मनियमाद्भुक्तेरस्ति हेतुरलौकिकः ॥ ४ ॥ हेतुभूतिनिषेधो न स्वानुपाख्यविधिर्न च । स्वभाववर्णना नैवमवधेर्नियतत्वतः ॥ ५ ॥ प्रवाहो नादिमानेष न विजात्येकशक्तिमान् । तत्त्वे यन्नवता भाव्यमन्वयव्यतिरेकयोः ॥ ६ ॥ एकस्य न क्रमः कापि वैचित्र्यञ्च समस्य न । शक्तिभेदो न चाभिन्नः स्वभावो दुरतिक्रमः ॥ ७ ॥ विफला विश्ववृत्तिर्नो न दुःखैकफलापि वा । दृष्टलाभफला वापि विप्रलम्भोऽपि नेदृशः ॥ ८ ॥ चिरध्वस्तं फलायालं न कर्मातिशयं विना । सम्भोगो निर्विशेषाणां न भूतैः संस्कृतैरपि ॥ ९ ॥ भावो यथा तथाऽभावः कारणं कार्यवन्मतः । प्रतिबन्धो विसामग्री तद्धेतुः प्रतिबन्धकः ॥ १० ॥ संस्कारः पुंस एवेष्टः प्रोक्षणाभ्युक्षणादिभिः । स्वगुणाः परमाणूनां विशेषाः पाकजादयः ॥ ११ ॥ निमित्तभेदसंसर्गादुद्भवानुद्भवादयः । देवताः सन्निधानेन प्रत्यभिज्ञानतोऽपि वा ॥ १२ ॥ ज्येतरनिमित्तस्य वृत्तिलाभाय केवलम् । परोद्देश्यसमवेतस्य परीक्षाविधयो मताः ॥ १३ ॥ कर्तृधर्मा नियन्तारश्चेतिता च स एव नः । अन्यथाऽपवर्गः स्यादसंसारोऽथ वा ध्रुवः ॥ १४ ॥ नान्यदृष्टं स्मरत्यन्यो नैकं भूतसंप्रक्रमात् । वासनासंक्रमो नास्ति न च गत्यन्तरं स्थिरे ॥ १५ ॥ न वैजात्यं विना तत् स्यात् न तस्मिन्ननुमा भवेत् । विना तेन न तत्सिद्धिर्नाध्यक्षं निश्चयं विना ॥ १६ ॥ ७३ न्या० कु०