न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तबके ] अपूर्वस्य चेतनधर्मत्वाक्षेपः । १३७ कत्वस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् । न तर्हि बर्हिष इव व्रीह्यादेः पुनरुपयोगान्तरं स्यात् , उपयोगे वा तज्जातीया- न्तरमप्युपादीयेत, अविशेषात् । न । विचित्रा ह्यभिसंस्काराः केचिद्व्याप्रियमाणे- द्देश्यसहकारिण एव कार्ये उपयुज्यन्ते । किमत्र क्रियतां, विधेर्दुर्लङ्घ्यत्वात् । बोधनी । कारीर्यामनियतफलत्वं, तच्चाविशिष्टं प्रोक्षणादिष्वपि । उभयं ह्यागमेन फलाय विधीयत इति । अतः प्रोक्षणादिष्वपि वैगुण्यनिबन्धनः फलाभावोऽविशिष्ट इति । ननु यदि भाविप्रयोजनार्थं व्रीहयः संस्क्रियेन्ते तदा तेषां स्वकार्यान्तरोपयोगो युज्यते । यदि तु पुरुषः संस्क्रियेत, तदा न यदैकस्मादपूर्व तदेतरत्तदर्थमिति न्यायात् सक्तुवद् विनियोगभङ्गेन व्रीह्यादेः प्रोक्षणादिशेषतैव स्यात्, तत्र च प्रोक्षणादिनिर्वृत्त्यैव कृतार्थानां व्रीह्यादीनां कार्यान्तरोप- योगो न स्यात् । "बर्हिषि हवींष्यासादयती"ति हविरासादने विनियुक्तस्य बर्हिष इवेत्याह-न तर्हि- इति । अथ व्रीहिभिर्यजेतेति व्रीहीणां यागसाधनत्वेन विधानात् कृतकार्याणामपि यागार्थमुपादान- मिति चेत् तत्राह-उपयोगे वा-इति । तदा हि प्रोक्षितैर्यागव्यमिति नियमाभावाद्व्रीहिजातीयं व्यक्तन्तरमुपादीयेत प्रोक्षिताप्रोक्षितयोर्व्रीहिबर्हिषोर्वा विशेषाभावादिति । सिद्धान्त्याह-न- इति । वैचित्र्यमेवाह-केचित्-इति । कस्मैचित् कार्याय यल्लक्षीकृत्य या क्रिया प्रयुक्ता तज्जनितः संस्कारः कश्चित्पुरुषाधारोऽपि तदुद्देश्यव्यापारसहकार्येव कार्यं करोति, कश्चित्तु तन्निरपेक्षः । तत्र प्रकाशः । प्रधानापूर्वाभावस्तत्र प्रोक्षणजन्यापूर्वस्य कथं नाशः, तस्य भोगेतरानश्यत्वादिति वाच्यम् । इत- राङ्गापूर्वतुल्यत्वादिति भावः । बर्हिष इवेति । उत्पादिताङ्गापूर्वस्य बर्हिर्यागस्येव विनियुक्तविनि- योगविरोधादित्यर्थः । यद्वा बर्हिस्तृणाति, बर्हिषि हविरासादयतीति वचनाद्यथा बर्हिषः पुनरुप- योगो, न तथा व्रीहेरिति व्यतिरेके दृष्टान्तः । ननु व्रीहिभिर्यजेतेति यागसाधनत्वेन व्रीहीणां विधा- नात्तत् स्यादित्यत आह । उपयोगे चेति । विचित्रा हीति । संस्कारमाहात्म्यमेवेदं यन्निष्ठ- व्यापारेण पुरुषसंस्कारो जनितस्तस्य व्रीह्यादेः संस्कारः सहकारी, नान्यस्येत्यर्थः । विधेरिति । व्रीहीनवहन्तीति विधेः पूर्वोक्तन्यायेन प्रोक्षितव्रीहिष्वेव तात्पर्यादित्यर्थः । प्रोक्षिता व्रीहयोऽवघा- ताय कल्पन्त इति वाक्यशेषसहितस्यैव विधेर्दुर्लङ्घ्यत्वादित्यर्थः । व्याप्रीयमाणोद्देश्यसहकारित्वं प्रकाशिका । वस्तुतोऽप्रयोजकत्वे तात्पर्यमिति । भोगेतेरेति । फलेतरेत्यर्थः । तेनाङ्गापूर्वस्य प्रधानापूर्वना- टिप्पणी । समुदायस्य हेतुत्वं तथा च न दोष इत्युत्तरयितुराशयः । अनाश्यत्वादिति । तस्माद् व्रीहिनिष्ठ एव स स्वीकर्तव्य इति शेषः । उत्पादिताङ्गापूर्वस्येति । उत्पादिताङ्गापूर्वत्तत्तद्व्यक्तीनां पुनर्वि- नियोगस्यासांदृष्टिकत्वेन व्रीहेरुपतादिताङ्गापूर्वत्वेन पुनर्विनियोगो न स्यादिति प्रोक्षितव्रीहेः संस्कार एवाभ्युपेतन्य इति भावः । बर्हिःशब्दस्य यागार्थकत्वे हेतुमाह विनियुक्तेति । तस्यैवेति शेषः, तर्हि=प्रोक्षणेन व्रीह्यादीनामात्मन्यपूर्वस्वीकारे । उपयोगान्तरम् , अपूर्वजनकव्यक्तीनां पुनर्विनियोगादर्शनात् । अविशेषात्=प्रोक्षणजन्यसंस्काराणां स्वाश्रयसंयुक्तत्वरूपसम्बन्धस्य प्रोक्षितव्रीहिष्वदन्यत्रापि सत्त्वाविशेषादित्यर्थः । दुलङ्घ्यत्वात्=व्रीहीनवहन्तीत्यादिविधेस्तथाविधव्रीहितापर्यकत्वादित्यर्थः । १८ = न्या० कु०