न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

१६६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [१३ कारिकाव्याख्यायां निःसाधना मीमांसका अपि न विप्रतिपत्तुमर्हन्ति । ततोऽभावादिरनुग्राहक इत्येके, नेत्यपरे, इति विवादकाष्ठायां व्युत्पादितञ्चैतस्यानुग्राहकत्वम् । किमपरमव शिष्यते यत्र प्रमाणमभिधानीयमित्यलमतिविस्तरेण ॥ बोधनी । ततश्चार्यं विवादविषयोऽवशिष्यत इत्याह-ततः-इति । तस्याभावादेरनुग्राहकत्वमनन्यथासिद्धा- न्वयव्यतिरेकित्वे व्युत्पादितम् , अतः शक्तिनिषेधो नाम न कश्चिदन्योऽर्थः प्रमाणसाध्योऽस्तीति- शक्तिविषयेयं कथोपरम्यत इति । नन्वेवमपि भूतधर्म्मत्वमपूर्व्वस्य न सिद्ध्यतु, चेतनधर्म्मत्वेऽपि विनिगमना कुतस्त्येत्याह- प्रकाशः । यद्वा, अन्यासमावधानावच्छिन्नकार्यानुत्पत्तिव्याप्यत्वं कारणत्वम् । रासभादेश्च स्वत एव कार्याभाव- व्याप्यतयाऽन्यासमावधानस्य वैय्यर्थ्येनानवच्छेदकत्वादिति । (पृ. १५१) ततोऽधिकेति । कार- णत्वस्योभयसिद्धत्वात् तदन्यशक्तिनिषेधकमित्यर्थः । (पृ. १५१) अनुग्राहकत्वेति । कारणत्वस्य शक्तिपदवाच्यत्वेऽपि अनुग्राहकत्वस्य कारणसहकारिसाधारणत्वात् सहकारिष्वपि शक्तिपदप्रयोगः । यत्समवधाने नियतं कार्यं, तस्यैवानुग्राहकत्वादित्यर्थः । तत इति । मन्त्रादिप्रयोगे किं भावरूपो- ऽनुग्राहको नास्त्यभावरूपो वेति विप्रतिपत्त्या कथायामभावस्यानुग्राहकत्वे व्युत्पादिते कान्यत्र प्रमाणं वाच्यमित्यर्थः । प्रकाशिका । गर्भलक्षणमाह । अन्यासमाधानेति । दण्डाद् घटोत्पत्तिरिति प्रतीतेरनन्यगतिकतया तयोः तादृशसम्बन्ध इति भावः । अत्रापि यस्य व्याप्यत्वं तदवच्छिन्नत्वं कारणत्वमिति पूर्व्वदेव व्या- ख्यानं सर्व्वम् । रासभादेः=रासभत्वादेः । अनुग्राहकत्वेति । तथा च भक्तित्वेन रूपेण सह- कारिविषयक एव विवाद इत्यर्थः । गुरुत्वादिरित्यादिपदसंग्राह्यशक्तिपदशान्तनिषेधेऽपि गुरुत्वद- मकरन्दः । यदि च कचिच्च तथात्वं, तदा तज्जातीयत्वं लक्षणं बोध्यम् । न चारण्यस्थदण्डे तद्दण्डत्वादिनैव तदवच्छेदाद्व्याप्तिरिति वाच्यम् । दण्डत्वमादाय लक्षणसत्त्वादिति । अन्यासमावधानावच्छिन्नेति । अन्यासमावधानावच्छिन्नं कार्यात्नुत्पत्तिव्याप्यत्वं यस्य, तदवच्छिन्नं कारणत्वमित्यर्थः । उत्पत्तिगर्भतया पूर्व्वस्माद्भेदः । शेषं पूर्ववत् । कारणत्वसहकारी- त्यत्र द्वन्द्वः । टिप्पणी । वत्त्वं न स्यादिति वाच्यम् । तज्जातीयवत्त्वस्य लक्षणात् । स्वरूपायोग्यश्च कार्य्यकालेऽपि सम्बन्धस्यैवा भावेन कार्य्याभाववत्त्वं बोध्यम् । व्याप्यता च तादात्म्येनेति । यद्वा यद्धर्म्मस्य स्वेतरावच्छिन्नं व्याप्यत्वं यद्धर्म्मवत्त्वं कारणत्वम् । न ह्येवंविवधं किञ्चित् कारणमस्ति यज्जातीयं कार्य्योत्पत्ति- क्षणेऽपि नास्ति । एतेनोत्पत्त्यवच्छिन्नकर्मणो विभागावच्छिन्नकर्मव्यतिरेकेऽपि न क्षतिः । उत्पत्त्यवच्छिन्नकर्म्मत्वाधिकरणताया विलक्षणत्वात् । न च प्रागभावस्य सामग्रीनाश्यत्वे स्वरूपत एव सदैव कार्य्याभाववत्त्वमिति तत्र का गतिरिति वाच्यम् । प्रतियोगिनाश्यत्वस्यैव तस्य स्वीका- रात् । उत्पन्नपुनरुत्पत्तेः कार्य्यसहभावेन कारणत्वाभ्युपगमेन वारणीयत्वात् । प्रागभावानभ्युपग- माद् वा सर्व्वमवदातम् । कारणेन सह कार्य्यस्य नावध्यवधिमद्भावलक्षणसम्बन्धः, उक्तप्रतीतेः कार्यकारणभावेनैवोपपत्तेरित्यत आह यद्वा मन्द्यासमवधानावच्छिन्नेति । उत्पत्तेर हेतु- कत्वाद् बीजादङ्कुरोत्पत्तिरिति प्रतीतेस्तस्यावश्यकत्वादिति भावः ।(१) इति प्रथमस्तबकप्रकाशटिप्पणी । ( १ ) इतः परं प्रथमस्तबकप्रकाशटीप्पणी आदर्शपुस्तके नास्ति ।