न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तबके ] अपूर्वस्य चेतनधर्मत्वव्यवस्थापनम् । १८५ कृतिसामानाधिकरण्यव्यवस्थितास्तावद्धर्मादयो नियामका इति व्यवस्थितम्। चेतनोऽपि कत्तैर्व कृतिचैतन्ययोः सामानाधिकरण्येनानुभवात् । न चायं भ्रमो, बा- धकाभावात् । परिणामित्वाद् घटादिवदिति बाधकमिति चेत् । न । कर्तृत्वेऽपि समानत्वात् । तथा च कृतिपि भाविकी महतो न स्यात् । दृष्टत्वादयमदोष इति चेत् , तुल्यम् । अचेतनावार्थत्वं बाधकं, कार्यकारणयोस्तादात्म्यादिति चेद्, न । असिद्धेः । न हि कर्तुः कार्यत्वे प्रमाणमस्ति । प्रत्युत “वीतरागजन्मादर्शनात्” बोधनी । वर्गः स्याद् बुद्धिलक्षणोपाधेरनुच्छेदात् , उत्तरत्र तु नानुत्पन्नस्यानित्यत्वमित्यनुत्पत्तिदशायां बुद्धितद्धर्माभावान्संसारप्रागभाव एव पुंसः । ततश्च कदाचिद्भोगः कदाचिन्मुक्तिरिति भोगनियमो नोपपद्येत । पूर्वं पुरुषान्तरापेक्षया भोगनियमानुपपत्तिरुक्ता, इदानीं त्वेकस्यैव कालापेक्षया, तत्रो- भयोरपि भोगनियमानुपपत्तिविशेषात्निरस्तमित्युक्तम् । अत्रापि नित्यविभूनामात्मनां सर्वबुद्धि- प्राप्यविशेषेण बुद्धिनियमाभावाद् तदायत्तभोगनियमानुपपत्तिरुक्तसुलभेति भावः । कृतिसामा- नाधिकरण्यव्यवस्थिता इति । कर्तृधर्मा इत्यर्थः । इदं त्वस्माभिरुच्यत इत्याह-चेतनोऽपि- इति । चैतन्यमपि कर्तुरेवेत्यर्थः । नन्वयमनुभवो भेदाग्रहा्निमित्तो भ्रम इत्युक्तं, तत्राह-न चायम्-इति । नन्वस्ति बाधकं परिणामित्वं कर्तुः परिणामित्वादित्याह-न-इति । ततः किमित्यत आह-तथा च-इति । प्रयत्नोऽपि बुद्धेः स्वाभाविकोन स्यादित्यर्थः । शङ्कते-दृष्ट- त्वात्-इति । बुद्धेः कृतिसमवायस्य मानसप्रत्यक्षसिद्धत्वात् न परिणामित्वानुमानं कर्तृत्वं बाधत इति । तर्हि कृतिचैतन्ययोः सामानाधिकरण्यस्यापि दृष्टत्वात्कर्तुश्चैतन्याऩुमानमपि बाधि- तविषयमित्याह-तुल्यम्-इति । बाधकान्तरमाशङ्कते-अचेतना-इति । अचेतनाया हि प्रकृतेः कार्या बुद्धिः, साऽचेतना स्यात् , चेतनभावे वा प्रकृतेरपि चैतन्यप्रसङ्ग इति भावः । न-इति । कर्तुः कार्यत्वमेवास्माकमसिद्धं, दूरत एवाचेतनकार्यत्वमिति । न परं कार्यत्वे प्रमाणा- भावः किं च कार्यत्व एव प्रमाणमस्तीत्याह-प्रत्युत-इति । जायमानाः प्राणिनः तावत्स्तन्यादिषु रागवन्तो दृश्यन्ते, रागश्च सुखसाधनानुमानात् , तदनुमानं च तज्जातीयलिङ्गपरामर्शात् , स प्रकाशः। बुद्ध्युपधानस्यैव संसारत्वात् । अनित्यत्वे च तदुत्पत्तेः पूर्वं प्रकृतेः साधारण्यान्नियामकाभावेन संसाराभाव इत्यर्थः । ननु कर्तुर्बुद्धितत्त्वस्य धर्मा नियन्तार इति सांख्याभिमतमेव इत्यत आह । चेतनोऽपीति । चेतनोऽहं करोमीत्युभवादित्यर्थः । कर्तृत्वेऽपीति । बुद्धि कर्त्र्याश्रयः परि- णामित्वाद् घटादिवदित्यपि स्यादित्यर्थः । भाविकी = स्वाभाविकी । यदि ज्ञानाश्रयस्य कृत्याश्रयत्वेनानुभवात् तद्वाधानुमानं, तदा चेतनोऽहङ्करोमीत्यनुभवाद् बाधस्तुल्य इति शङ्कोत्तराभ्यामाह । दृष्टत्वादिति । अचेतनायाः प्रकृतेः कार्यं बुद्धितत्त्वं, कार्यकारणयोश्च तादा- त्म्यमिति चैतन्ये तस्य बाधकमित्याह । अचेतनेति । प्रत्युतेति । जातमात्रस्य स्तन्यपाने प्रवृ- प्रकाशिका । इतिचात्र विपक्षबाधकमिति भावः। तदुत्पत्तेः पूर्वमिति । नियामकधर्मादेस्तदभावेऽभावादित्यर्थः। समानत्वात्=परिणामित्वाद् घटादिवत् इत्यस्य समानत्वात् । तव चैतन्याभावः, मम कृत्याभावः, साधनीयः, ताभ्यां हेतुदृष्टान्तोभयाभ्यामिति भावः । भाविकी=स्वाभाविकी । महतः=बुद्धेः । न स्यादिति । ज्ञानिनः कृत्याश्रयत्वस्येति शेषः । अनुमानस्य बाधितत्वादिति भावः । तुल्यम्=ज्ञानिनः कृत्याश्रयत्वस्येव कृत्याश्रयस्य चैतन्याश्रयत्वस्यापि दर्शनं तुल्यमित्यर्थः ।