न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तबके ] अपूर्वस्य चेतनधर्मत्वव्यवस्थापनम् । १८७ एवं, विधिरूपयोर्व्यावृत्तिरूपयोर्वा जात्योर्विरोधे सति न समावेशः, समा- विष्टयोश्च परापरभावनियमः, ऽन्यूनानतिरिक्तवृत्तिजातिद्वयकल्पनायां प्रमाणा- बोधनी । कार्यविरुद्धव्याप्तोपलब्धयश्चेति चतस्रः । तत्र चानुपलब्धिकार्यप्रतिषेधसामर्थ्यादुपलब्धीनामप्य- नुपलब्धिव्यवहारः । सर्वासामसां न कार्यगतातीन्द्रियविशेषनिषेधे सामर्थ्यम् । अतीन्द्रियेण सह विरोधित्वकार्यकारणत्वव्याप्यव्यापकत्वानामाशक्यनिश्चयत्वादित्यर्थः । एवं वैजात्याङ्गीकारे कार्य- लिङ्गकमनुमानं न सिध्यतीत्युक्तम् । इदानीमनुपलब्धिलिङ्गकं स्वभावहेतुकं च यथा न सिध्यति तथा दर्शयितुं भूमिकामारचयन् वैजात्याभ्युपगमे बाधकान्तरमाह—एवम्-इति । यथातथा वा भवतु जातिस्वरूपं, सर्वथा तु तस्य कुर्वत्त्वजातिभेदस्य बीजत्वेन सहैकस्यां व्यक्तौ न समावेशः संभवति । कुर्वत्त्वाकुर्वत्त्व- योर्विरोधाद् यदि समावेशः स्यात्ततस्तस्य शालित्वं प्रति परत्वं वा स्याद् वृक्षत्ववत्, अपरत्वं वा स्याच्छिंशपात्ववदिति । न चोभयमपि संभवति, परत्वे शालिजातीयं सर्वमपि कार्यं कुर्यात्, अपरत्वे स्वशालिजातीयमङ्कुरं न कुर्यादिति भावः । अत्र परापरभूतयोर्जात्योरसमावेश एव साध्यः, समाविष्टयोस्तु परापरभावः प्रसङ्गादुक्त इति । उत्तरस्मिन्साध्ये हेतुमाह-अन्यून- इति । अनुवृत्ताकारावभासिनी हि प्रतीतिर्जातिसद्भावे प्रमाणम् । तस्याश्चैकयैव जात्योपपत्तौ न तावत्स्वेव पिण्डेषु जात्यन्तरे प्रमाणमस्तीति । व्यावृत्तिरूपयोरपि जात्योः समावेशे परापरभाव प्रकाशः । वैजात्ये जातिसङ्करं बाधकान्तरमाह— एवमिति । विधिरूपयोरिति स्वमते, व्यावृत्तिरूपयोरिति परमते । विरोधः=परस्पराभा- वसद्वृत्तित्वम् । कुर्वद्रूपत्वस्य शालित्वव्याप्यत्वे यवबीजे तदभावः । व्यापकत्वे कुशूलस्थशालौ तदभावः स्यादिति परस्परव्यभिचारे तयोरेकत्र समावेशो न स्यादित्यर्थः । अन्यूनेति । पर्याय- प्रकाशिका । स्थले तच्छङ्कितमत आह । विरोधः परस्परति । कुर्वद्रूपत्वस्येति । अङ्कुरकुर्वद्रूपत्वस्येत्यर्थः। एकत्र समावेश इति । क्षेत्रपतितशालिबीज इत्यर्थः । ननु समाविष्टयोः परापरभावनियम इति मूलमयुक्तं घटत्वकलशत्वयोर्व्यभिचारात् परापरभावस्य न्यूनाधिकवृत्तित्वरूपत्वादित्या- शङ्कायां मानाभावेन तादृशजात्यभावप्रतिपादकं मूलमन्यूनेत्यादितत्र बाधकमपि हेतुत्वेन समुच्चि मकरन्दः । विरोध एव नास्ति, सामानाधिकरण्यादित्यत आह । विरोध इति । पर्यायेति । सर्वत्र प्रवृत्ति- निमित्तभेदसम्भवेनैकप्रवृत्तिनिमित्तकत्वाभावादिति भावः । अनुगतबुद्धिवलात्तेषु नियामकं सिद्धय- ल्लाघवादेकमेव सिध्यतीति नान्यूननातिरिक्तव्यक्तिकजातिद्वयस्वीकार इत्यपि द्रष्टव्यम् । विरोध इति । यद्यप्यत्र विरोधो न सामानाधिकरण्याभावो, नापि परस्परात्यन्ताभाववद्वृत्ति- त्वं, तयोर्व्याप्यव्यापकभावाभ्युपगमात् । तथाप्यन्यूननातिरिक्तव्यक्तिकव्यतिरिक्तत्वाभाव एव स जात्योरिति । अनुगतप्रत्ययानु रोधेनाखण्डतया कल्पितयोरित्यर्थः । तेन तेषां जातिपरि- भाषाऽभावेऽपि न क्षतिः । उपाधिश्च नाखण्डोऽनुगतः सप्तपदार्थवादिनामपि हीष्ट, इत्याशयः । विरोधे=परस्परपरिहारेण वृत्तौ सत्याम् ।