न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

१८८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनोयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १६ कारिकाव्याख्यायां भावात् । व्यावत्र्त्यभेदाभावेन विरोधानवकाशे भेदानुपपत्तेः । बोधनी । एवेत्याह—व्यावर्त्त्य-इति । अपोह्यभेदेनापोहानां विरोधस्ततश्च तेषां भेद इत्यपोहवादः । तन्न शब्दोच्छेदप्रसङ्गाद् बाधकाच्चेति भावः । प्रमाणाभावमेवाह । व्यावत्र्त्येति । यथा प्रकाशः । वृक्षत्वशिंशपात्वयोर्व्यावर्त्त्यभेदाद्विरोधः, एकस्य ह्यवृक्षमात्रं व्यावर्त्त्यम्, अन्यस्य वृक्षविशेषोऽ- पि पनसादिः । न तथा बुद्धित्वज्ञानत्वयोर्व्यावर्त्त्यभेद इत्यर्थः । ननु समाविष्टयोर्जात्योर्न परापरभावनियमः । घटत्वसुवर्णत्वयोर्व्यभिचारात् । न चोपष्ट- म्भकपार्थिवभागवृत्त्येव घटत्वं, न सुवर्णवृत्तीति वाच्यम् । एवमपि काष्ठपाषाणघटादावप्रतीका- रात् । नाऽपि मार्द्द एव घटे घटत्वम् , अन्यत्र तु तथाविधसंस्थानवत्त्वगुणयोगाद् गौणो घट- व्यवहारः । मुख्यत्वस्य विनियन्तुमशक्यत्वात् । अथ संस्थानवृत्त्येव घटत्वं, न द्रव्यवृत्तीति न तयोः समावेशः, संस्थानं हि अवयववृत्तिः संयोग एव । युक्तं चैतत् । कथमन्यथा तस्मिन्नेव सुवर्णे तत्संस्थानसत्त्वासत्त्वाभ्यां घटतदभावव्यवहार इति । तन्न । तत्राप्यन्यतरकर्मजत्त्वादिना सङ्करप्रसङ्गात् । गुणगतजातौ न साङ्कर्य्यदोष इति मतन्निर्बीजमेव । अत्राहुः । सुवर्णत्वादिव्याप्यं नानैव घटत्वम् । न चैवं सुवर्णादिघटेष्वनुगतव्यवहारो न स्याद् , घटत्वस्य प्रत्येकविश्रान्तत्वेन व्यक्तिस्थानीयत्वादिति वाच्यम् । भिन्नजातीयघटेषु तादृ- शसंस्थानवत्त्वेनोपाधिना तथा व्यवहारात् । तर्हि संस्थानवृत्त्येवान्यतरकर्मजत्वादिव्याप्यं नानैव प्रकाशिका । नोति । पर्यायेति । व्यावर्त्त्यभेदाद्दु विरोध इति । व्यापकजातिसंगृहीतस्य कस्यचित् प्रतिक्षेप एव व्याप्यजात्या तयोर्विरोध इति ध्येयम् । मुख्यत्वस्येति । मार्द्दघटमध्यस्थिते सौ- वर्णघटमानयेति व्यवहारवत् सौवर्णघटमध्यस्थिते मार्द्दं घटमानयेति विशेषादिति भावः । तत्रा- प्यन्यतरेति । संयोगकर्मजन्यतावच्छेदकजात्या सङ्कर इति भावः । गवाश्वाकारकरभितरतद्वस्तू- पलम्भापत्तिर्जातिसङ्करे बाधिका न च रूपरसयोः साकारत्वं अवयवसंस्थानस्याकारत्वा- दित्याशयेन गुणगतजातौ न साङ्कर्य्यदोष इति प्रवादस्तं निषेधति । इति मतं निर्बीजमे- वेति । रूपरसात्मकवस्तुपलम्भापत्तेर्गुणगतजातावपि बाधकत्वादिति भावः । तादृशसंस्था- नवत्त्वेनेति । संस्थानञ्च घटसमानाधिकरणमेकजातीयमेव, अन्यतरकर्मजत्वादिकन्तु तद्- व्याप्यं नाना । तत्रानुगतव्यवहारस्यान्यतरकर्मजत्वादिन। संभवात् । न च संस्थानवृत्त्येकजातौ मानाभावः घटोऽयं घटोऽयमिति नानाजातीयघटीयपरम्परासम्बन्धेनानुगतव्यवहारोपपादक- त्वात् । न च तथा सति द्रव्यवृत्तिनानाजातेः सुवर्णत्वादिव्याप्यायाः स्वीकारे किं प्रमाणमिति वाच्यम् । महाशीलो घट इति प्रयोगस्य साक्षात्सम्बन्धधर्मेणोपपत्तौ परम्परासम्बन्धनिमित्तक- त्वाकल्पनात् । अत एव च घटपदस्य नानार्थत्वमप्यनन्यगतिकत्वात् । अन्यथाक्षादिपदेऽप्यन्या न्यत्वं निमित्तमादायैकार्थत्वं किं न कल्प्यते तादृशी न प्रतीतिरिति तु प्रकृतेऽपि तुल्यम् । तर्हीति । यद्यपि संस्थानवृत्त्येकैव जातिरित्युक्तम् । तथापि जातित्रयस्वीकारेऽपि सुवर्णत्वादि- मकरन्दः । इह विवक्षित इति बोध्यम् । न चोपष्टम्भकेति । समाविष्टत्वमेव नानयोरिति भावः । ननु संस्थानवृत्तित्वेऽपि कथं न द्रव्यवृत्तित्वमत आह । संस्थानं हीति । संस्थानवृत्तित्वे युक्तिमाह । युक्तञ्चैतदिति । गुणगतजाताविति । तद्दोपताप्रयोजकस्य बीजस्य तुल्यत्वादिति भावः । तादृशेति । यद्यप्यवयवसंयोगात्मकसंस्थानं नावयवनि, तथापि परम्परासम्बन्धेन तद्वत्त्वं बोध्यम् । अत एव तदेकार्यसमवायिद्रव्यत्वं तत्त्वमिति वक्ष्यतीति भावः । एवञ्च घटपदप्रवृ-