न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

२२४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनोयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकान्याख्यायां

प्रकाशः । यदि प्रमात्वमेव, तदाऽऽत्माश्रयः । अन्यच्चेत्, तदेव प्रामाण्ये लिङ्गमस्तु, उपजीव्यत्वात् । न च तृणारणिमणिन्यायेन व्यक्तावेव कारणत्वं गृहीत्वा समर्थप्रवृत्तिजनकत्वग्रहः, ग्राहकाभा- वात् । न च प्रत्यक्षमेव तद्ग्राहकम् । तद्धि न बहिरिन्द्रियजन्यम् । आन्तरत्वात् । नापि मान- सम् । तद्धि समर्थप्रवृत्तेः प्रागुत्तरकालं वा ? नाद्यः । समर्थप्रवृत्तेरभावात्तद्वैशिष्ट्याग्रहात् । नान्त्यः । ज्ञानस्य नष्टत्वेन मनसा प्रत्यासत्त्यभावात् । नाऽपि तज्जातीयत्वं लिङ्गम् । तद्धि करचरणवति शरीरज्ञानत्वादि । तत्र करचरणाद्यन्तरवति करचरणाद्यन्तरवत्त्वज्ञाने व्यभिचारः । तत्रापि शरीरांशे प्रमात्वमेवेति चेत्, तर्हि, करचरणादीति व्यर्थम् । शरीरभ्रमेऽपि कस्याश्चि- च्छरीरव्यक्तेर्भानात्, तत्र तस्य प्रामाण्यात् । अन्यथा शरीरत्वस्यैव भानायोगात् । करचरणा- दिशून्ये यच्छरीरत्वेन ज्ञानं तद्व्यावृत्त्यर्थं तदिति चेत् । करचरणादिमत्त्वमुपलक्षणं विशेषणं वा ? नाद्यः । व्यावृत्तोपलक्ष्याभावात् । नान्त्यः । विषयतया हि न ज्ञानविशेषणत्वं करचरणवत्प्र- कारकज्ञानविषयत्वस्य व्यभिचारात्, अशरीरेऽपि तादृशभ्रमसम्भवात्, शरीरज्ञाने तदसिद्धे- श्च । विषयविशेष्यत्वे च करचरणवद्विषयकशरीरज्ञानत्वस्य व्यभिचारात् । शरीरभ्रमस्यापि।

टिप्पणी । विनेति । अवच्छेदकरूपग्रहं विनेत्यर्थः । तदाऽऽत्माश्रय इति । जनकताया जनकताव- च्छेदकरूपत्वाभिमानेनात्माश्रय इत्यन्यथान्योऽन्याश्रयो बोध्यः । आन्तरत्वादिति । कार्यकार- णयोः प्रवृत्तिप्रमयोर्बहिरिन्द्रियाग्राह्यत्वेन तत्कार्यकारणभावस्यापि तत्त्वादित्यर्थः । वैशिष्ट्या- ग्रहादिति । सम्बन्धग्रहस्य सम्बन्धिग्रहसापेक्षत्वेन प्रवृत्तेरग्रहे तत्सम्बन्धस्य कारणत्वघट- कस्य कार्यकारणभावस्य वा ग्रहीतुमशक्यत्वादित्यर्थः । ज्ञानस्य नष्टत्वेन इति। प्रवृत्त्युत्तर- क्षणस्य प्रमातृतीयक्षणत्वेन तदानीं तत्र विशेष्यसन्निकर्षाभावादित्यर्थः । करचरणवतीति । अत्र सप्तम्या विषयत्वमात्रपरत्वमभिप्रायोऽवासेयः । इदं ज्ञानं शरीरप्रमात्त्ववत् करचरणादिम- द्विषयकशरीरज्ञानत्वादित्यनुमाने तच्छरीरे तच्छरीरवृत्तिकरचरणज्ञानस्य भ्रमत्वेन साध्याभाववत्त्व- मभिमत्य दोषमाह । तत्रेति उक्तज्ञानस्य भ्रमत्वेऽपि करचरणादिमत्त्वांश एव न तु शरीरांशे, विशेष्यांशे सर्वज्ञानस्य प्रमात्वाभ्युपगमात् , साध्यञ्च शरीरप्रमात्वमेवेति कुतो व्यभिचार इत्याशङ्कते । तत्रापि शरीरांश इति। शरीरभ्रमेऽपीति । शरीरत्वविशिष्टशरीरविषयकभ्र- मेऽपीत्यर्थः, न तु शरीरत्वत्वेन भ्रमेऽपीत्यर्थः, तस्य शरीरविषयकस्यापि सम्भवात् । करचरणा- दीति । शरीरप्रमात्वञ्च शरीरत्ववति शरीरत्वप्रकारकज्ञानत्वं तदेव साध्यं, हेतुघटकं शरीरज्ञानञ्च न शरीरत्वविशिष्टविषयकज्ञानत्वं किन्तु शरीरत्वप्रकारकज्ञानत्वमेव तस्य च स्थाण्वादौ शरीरभ्रमे सत्त्वेन व्यभिचारः स्यादिति करचरणादिमद्विशेष्यकत्वमुपादेयमित्याह । करेत्यादि । व्यावृत्तो- पलक्ष्याभावादिति । अविद्यमानेन येन यदितरतो व्यावर्त्यते तदुपलक्षणमुपरञ्जकञ्चोच्यते दशाविशेषे करचरणादिशून्यस्या शरीरव्यावृत्तस्याभावात् कथमुपलक्षणं स्यादिति भावः। विषतया हीति करचरणवतीत्यत्र सप्तम्या आधेयत्वमर्थः, प्रकारतया करचरणवद्वृत्तिशरीरत्वप्रकारकज्ञानत्वं हेतुः पद्यवसितः। करचरणवत्प्रकारकेति । “करचरणवत्प्रकारकशरीरत्वज्ञानस्य व्यभिचा- रादिति” क्वचित् पाठः। विषयत्वस्य व्यभिचारादिति । विषयतया शरीरत्वप्रकारप्रमाव्यभि- चारादित्यर्थः । तथा च स्थाणुविषयके करचरणादिमदिदं शरीरमिति भ्रमेऽपि हेतोः सत्त्वेन साध्यस्य तत्राभावात् व्यभिचार इति भावः । शरीरज्ञानेऽपीति । इदं शरीरमिति प्रमायाः करायप्रका- रकत्वेन तत्र भागासिद्धेरिति भावः । शरीरज्ञानत्वस्येति । करचरणवद्विषयकत्वे सति शरी- रत्वप्रकारकज्ञानत्वस्येत्यर्थः । शरीरभ्रमस्यापीति । स्थाणुशरीरयोः शरीरत्वस्यानुगत