न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

३१४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्यायां चिन्त्यते । पश्चाद्वा कथमुत्पत्स्यते इति चेत् , मनसोऽनिन्द्रियप्रत्यासन्नतयाऽजन- नात्तत्प्रत्यासत्तौ च पश्चाज्जननात् । मनोवैभववादिनामिदमसंमतम् । तथाहि । मनो विभु, सर्वदा स्पर्शरहित- द्रव्यत्वात्, सर्वदा विशेषगुणशून्यद्रव्यत्वात्, नित्यत्वे सत्यनारम्भकद्रव्यत्वात्, बोधनी । मनसः इति । तदेतन्मनसोऽनिन्द्रियप्रत्यासन्नत्वं कौमारिला न सहन्ते विभुत्वान्मनस इत्याह— मनोवैभववादिनाम् इति । तेषां मनोवैभवहेतूनुपन्यस्यति—तथाहि इति । न हि द्रव्यसम- कालं तत्समवेतानां स्पर्शादीनाम् उत्पत्तिः कार्यकारणयोः पौर्वापर्यनियमात्, तेनानुत्पन्नस्पर्शैः प्रथमक्षणावस्थितैर्घटादिद्रव्यैरनैकान्तिकत्वमाशङ्क्योक्तं—सर्वदा इति । आकाशादिरत्र दृष्टान्तः । विशेषगुणशून्यद्रव्यत्वात् इति । अत्रापि सर्वदेत्यनुषज्यते । दिक्कालावत्र दृष्टान्तः । अनार- म्भकद्रव्यत्वमन्त्यावयविनोऽप्यस्तीति तद्व्यावृत्त्यर्थमुक्तं—नित्यत्वे सति इति । अनारम्भकत्वमिति प्रकाशः । ज्ञानस्य नात्मोपलम्भकत्वमिति तदुपधानेऽपि नात्मग्रहः । अत एवाद्यन्तशब्दयोरुद्भूतत्वाभावान्न प्रत्यक्षत्वमित्येकै । आत्ममनःसंयोगविशेषस्यात्मग्राहकत्वमनेनोक्तमित्यन्ये । मनस इति । यद्यपि सुषुप्तौ यत एव न ज्ञानं तत एवात्माऽग्रहोपपत्तौ योग्यविशेषगुणोपधानमतन्त्रं, तथापि द्रव्यसाक्षा- त्कारे सामान्यत एवं योग्यविशेषगुणस्य प्रयोजकत्वावधारणादेतदुक्तम् । असंमतमिति । विभुनो मनस इन्द्रियाप्रत्यासत्तेरभावादित्यर्थः । सर्वदेति । द्रव्यत्वं परमाणुभिः, स्पर्शरहितत्वं च गुणा- दिभिर्व्यभिचारीति विशिष्टं लिङ्गम् । तस्याप्युत्पत्तिक्षणे घटे सत्त्वाद् व्यभिचार इत्यत उक्तं, सर्वदेति । अनारम्भकद्रव्यत्वं = द्रव्यानाारम्भकद्रव्यत्वमत्र विवक्षितम् , अतो न कर्मसंयोगाद्यार- म्भके मनसि स्वरूपासिद्धिः । तथापि घटेऽनैकान्तिकं इत्यत उक्तं, नित्यत्व इति । कालादिर्ह- प्रकाशिका । एके इत्यरुचौ । तद्बीजन्तु प्रत्येकं परामर्शादपि प्रतिबन्धकतायां व्यभिचार्येव उद्भूतपरामर्शे सत्यपि बाधद- शायामात्मप्रत्यक्षोदयात् । तथा च परामर्शस्यापि अनुमितिसामग्रीत्वेन प्रतिबन्धकत्वं वाच्यमेवं च रूपान्त- रेण जनकत्वे रूपान्तरेण प्रतिबन्धकत्वमविरुद्धमेवेति अनुमितिसामग्र्या एव प्रतिबन्धकत्वान्नात्मप्रत्यक्षमिति किमर्थं ज्ञानेऽप्युद्भवकल्पना । आद्यन्तशब्दयोरपीन्द्रियप्रत्यासत्तिविरहात् प्रत्यक्षसमये नाशाच्च न प्रत्य- क्षतेति न तत्राप्युद्भवकल्पना, न च कर्णशष्कुल्यवच्छेदेनैव यत्राद्यशब्दोत्पत्तिः, तत्र स गृह्येतेति वाच्यम्, इष्टापत्तेः । न च तदा कत्वादिनिर्विकल्पकाभावान्नैवमिति वाच्यम् । तथा सति सुतरां नोद्भूतत्व- कल्पना । आद्यशब्दाप्रत्यक्षत्वस्याप्रामाणिकत्वात् , स्मरणात्मकविशेषणज्ञानेन तत्सम्भवाच्च । केचितु स्वभिन्नज्ञानसामग्रीत्वानापन्नस्यैव ज्ञानस्यात्मोपधायकत्वम् । अत एव विशेषणज्ञानानन्तरं बाह्यविशिष्टज्ञानं पदार्थस्मृत्यनन्तरं शाब्दज्ञानं विशेषदर्शनोत्तरं पुरुषप्रत्यक्षमिति नानुमितिसामग्री- त्वापन्नपरामर्शकाले आत्मज्ञानमिति न ज्ञानं उद्भूतत्वं प्रामाणिकमिति वदन्ति । अन्य इत्यरुचौ । तद्बीजन्तु संयोगविशेषकल्पनमप्रामाणिकमुक्तनैवोपपत्तेरिति द्रष्टव्यम् । कर्मेति न्यायमते, संयो- मकरन्दः । सुतरां तर्हि नोद्भूतत्वम् । स्मरणरूपविशेषणज्ञानमादाय तत्सम्भवाच्चेत्यनुशयमाविष्करोति इत्येके इति । उक्तेनैवोपपत्तौ मनःसंयोगविशेषत्वेन हेतुत्वे गौरवं, संयोगे विशेषश्च जातिरूपः प्रत्यक्षखण्डो- क्तसङ्करान्नत्या निरस्तः, अन्यश्च दुर्वच इत्यस्वरसमाविष्करोति इत्यन्ये इति । कर्मेति न्यायमते । टिप्पणी । र्शघटितोभयवैशिष्ट्यस्य निवेशासम्भवात् उभयोरेकसम्बन्धाभावात् प्रत्येकवैशिष्ट्यनिवेशे सम्बन्धद्वयप्र- वेशे गौरवाच्च तस्यापि तदुपलम्भकारणत्वेन प्रतिवन्धकत्वासम्भवः। वस्तुतस्तु इत्येक इत्यनेन प्रत्येकप्र-