न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

३२६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकान्याख्यायां शशशृङ्गादावनुपलब्धिर्न बाधिका स्यादिति । ततः किं? तत् सिद्ध्येदिति चेत् । एव मस्तु यदि प्रमाणमस्ति । पशुत्वादिकमिति चेत् । परसाधने प्रतिवन्धिस्तर्हि न तद्- बाधने । तत्रैव भविष्यतीति चेत् । तत् किं तत्र प्रतिबन्धिरेव दूषणम् । अथ कथ- ञ्चित्तुल्यन्यायतया योग्या एव परात्मबुद्ध्यादयस्ते च बाधिता एवेत्यपहृतविषय- त्वम् ? । न प्रथमः । अव्याप्तेः । न हि पशुत्वादेः शशशृङ्गसाधकत्वेन कार्यत्वादेः कर्तृमत्त्वादिसाधकत्वं व्याप्तं, येन तस्मिन्नसति तत्प्रतिषिध्येत । न द्वितीयः । मिथोऽनुपलभ्यमानत्वस्य वादिप्रतिवादिस्वीकारात् । तथापि पशुत्वादौ को दोष इति चेत् । न जानीमस्तावत्तद्विचारावसरे चिन्तयिष्यामः । बोधनी । मात्रात् किं तच्छृङ्गं सिध्यति । अयमत्राभिसन्धिः-अयोग्यानुपलब्धिप्रतिपादनेन बाधकाभावमी- श्वरस्य सिध्यति न तु सद्भाव इति । केचित्तु व्याचक्षते यदि शशशृङ्गमप्ययोग्यं तदा तस्यानुप- लब्धिर्न बाधिका स्यादिति ! उत्तरं-ततः किम् इति । बाधकाभावात्किमायातं शशशृङ्गस्येति शङ्कितुर्भावाविष्करणं तत्सिद्ध्येदिति । बाधकाभावादीश्वरवन्न शशशृङ्गं सिद्ध्येदिति । निराकरोति- एवमस्तु इति । स्यादेवं यदि शशशृङ्गस्यास्तित्वे प्रमाणं स्यात्, तत्तु नास्ति । न हि वयं बाधका- भावमात्रेणेश्वरमभ्युपगच्छामः किन्तु साधकसद्भावादेवेति भावः । शृङ्गेऽपि प्रमाणमाशङ्कते-पशु- त्वादिकम् इति । शशः शृङ्गवान् पशुत्वात् गवादिवदिति । हन्तैवमश्वारूढोऽश्वस्यैवास्मार्षीरित्याह- परसाधने इति । प्रथममीश्वरस्यानुपलब्ध्या बाधकमभिधाय तद्बाधे शृङ्गस्याप्यबाधः तद्बाधे तस्यापि बाध इति बाधने प्रतिबन्धिमुद्भावयितुमुपक्रान्तः संप्रति परसाधने प्रतिबन्धिमुद्भावयसि परेण हीश्वरसाधने कार्यत्वादिति हेतौ प्रयुक्ते शशोऽपि शृङ्गवान् पशुत्वादित्यादि वक्तु संगच्छत इति । तर्हि परसाधन एतत्प्रतिबन्धिर्भविष्यतीत्यत्राह-तत्र इति । तदेतद्विकल्प्य निराकरोति-किं तत्र इति । यदि कार्यत्वं कर्त्तारं साधयेत् पशुत्वमपि शृङ्गं साधयेदिति किं प्रतिबन्धिरेव दूषणं किं वा योग्या- नुपलब्ध्या पशुत्वस्येव कार्यत्वादेरपि बाधितविषयत्वमिति । तस्मिन् व्यापके पशुत्वादेः शृङ्गादि- साधनत्वेऽसति तत्कार्यत्वादेः कर्तृत्वसाधनं व्याप्यभूतं प्रतिषिध्येतेति । मिथोऽनुपलभ्य इति । यदि परात्मादेर्योग्यानुपलब्धिर्वाधिका स्यात् तदा परस्परमनुपलभ्यमानयोरेव वादिप्रतिवादिनोः परस्पराङ्गीकारो न स्यादिति । ननु मा भूदिदं परसाधने दूषणं, तथापि शृङ्गसाधनतया प्रयुक्ते पशु- त्वादौ को दोष इत्याह-तथापि इति । पृच्छतोऽयमाशयः-य एवात्र दोषः स एवेश्वरानुमाने भविष्यतीति । अनवसरत्वान्नेदमिह वक्तव्यमित्याह-न जानीमस्तावत् इति । तदेवं प्रत्यक्षस्य बाधकत्वं निराकृतम्, इदानीं तु व्यापक्यानुपलब्धिलक्षणमनुमानमङ्कुरादिषु ; प्रकाशः । दूष्यत इत्यर्थान्तरं निग्रहस्थानमित्याह । तत इति । आशयमविद्वानाह । तदिति । तत्सिद्धावपि न प्रकृते दूषणमित्याह । एवमिति । मानमाह । पशुत्वादिकमिति । पक्षसत्त्वादेव नाश्वादौ व्यभिचार इति भावः । आशयं स्फुटयति । परेति । यदीश्वरः सिद्धयेत, तदा शशशृङ्गमपि सिद्धयेदितीश्वरसाधने प्रतिबन्धिस्तथा चार्थान्तरमित्युक्तम् । नन्वनुपलब्धिमात्रेण यथा शशे शृङ्गा- भावस्तथा क्षित्यादौ कर्तुरप्यभाव इति बाधनेऽपि प्रतिबन्धिः स्यात्, इष्टापत्तेरभावादित्याह । तत्रैवेति । मिथ इति । परात्मादेः परायोग्यत्वस्योभयवादिस्वीकारात् प्रत्यक्षानुपलम्भमात्रं, नायोग्ये बाधकमित्यर्थः । अर्थान्तरं हि पुरुषदोषो, न तु साधनदोष इत्याशयेन पृच्छति । तथा- पीति । शशे शृङ्गस्यात्यन्ताभाव इति सर्वैणसवाधितप्रत्यक्षबाधः ।